Mantra 1
Sukta 38
Sanskrit (Devanagari)
केवलः पतिः। इदं खनामि भेषजं मांपश्यमभिरोरुदम्। परायतो निवर्तनमायतः प्रतिनन्दनम्
IAST Transliteration
kévalaḥ pátiḥ | idáṃ khanā́mi bheṣajáṃ mā́ṃ paśyám abhi-rórudam | parāyató ní-vartanaṃ āyató práti-nandanam ||
English Translation (Griffith/Whitney)
An only husband: this medicine I dig up—(that he) may look on me, crying out for me; the return of him who hath gone away, the glad welcoming of him who cometh.
Word by Word
केवलःalone, sole
केवलः:
विशेषणम् (कर्तृपदस्य)
TypeAdjective
Rootकेवल (प्रातिपदिक)
पतिःlord, master
पतिः:
कर्तृ (नामपदम्)
TypeNoun
Rootपति (प्रातिपदिक)
इदम्this
इदम्:
कर्म
TypePronoun
Rootइदम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
खनामिI dig up
खनामि:
क्रिया
TypeVerb
Root√खन् (खनति)
भेषजम्medicine, healing herb
भेषजम्:
कर्म (इदम्-विशेष्यम्)
TypeNoun
Rootभेषज (प्रातिपदिक)
माम्me
माम्:
कर्म (पश्य-क्रियायाः)
TypePronoun
Rootअस्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
पश्यsee! behold!
पश्य:
क्रिया
TypeVerb
Root√पश् (पश्यति)
अभिtowards, upon
अभि:
क्रियाविशेषणम् (पश्य इत्यस्य)
TypeIndeclinable
Rootअभि (उपसर्ग/अव्यय)
रोरुदम्crying loudly, wailing
रोरुदम्:
कर्म-विशेषणम्
TypeParticiple/Adjective
Rootरोरुद् (कृदन्त-प्रातिपदिक; √रुद् ‘to cry’ इत्यस्य पुनरुक्त/तीव्र-रूपम्)
परायतःof one who has gone away, of the retreating
परायतः:
सम्बन्ध (षष्ठी) — ‘निवर्तनम्’ इत्यस्य
TypeAdjective (used substantively)
Rootपर + √इ (या) → परायत (कृदन्त/विशेषण-प्रातिपदिक)
निवर्तनम्turning back, return
निवर्तनम्:
कर्तृ/विधेय (नामवाक्ये)
TypeNoun
Rootनि + √वृत् (वर्तते) → निवर्तन (प्रातिपदिक)
आयतःof one who has come, of the approaching
आयतः:
सम्बन्ध (षष्ठी) — ‘प्रतिनन्दनम्’ इत्यस्य
TypeAdjective (used substantively)
Rootआ + √यम्/√या (गमनार्थ) → आयत (कृदन्त/विशेषण-प्रातिपदिक)
प्रतिनन्दनम्welcoming, greeting (in return)
प्रतिनन्दनम्:
कर्तृ/विधेय (नामवाक्ये)
TypeNoun
Rootप्रति + √नन्द् (नन्दति) → प्रतिनन्दन (प्रातिपदिक)
Attribution
Rishi: Atharvanic tradition (as per Anukramaṇī for 7.38)
Devata: Bheṣaja (Medicine) as operative power; Kāma/Manas implicitly
Chandas: Anuṣṭubh (probable)
Mantra Rasa
{"primary_rasa":"karuna","secondary_rasa":"shringara","emotional_arc":"From longing and loss to compelled return and joyful reunion.","listener_experience":"A plaintive pull that resolves into relief and warmth.","intensity":7}