Mantra 2
Sukta 44
Sanskrit (Devanagari)
शतं या भेषजानि ते सहस्रं संगतानि च । श्रेष्ठमास्रावभेषजं वसिष्ठं रोगनाशनम्
IAST Transliteration
śatáṃ yā́ bheṣajāńi te sahásraṃ sáṃgatāni ca | śréṣṭham āsrāvá-bheṣajáṃ vásiṣṭhaṃ roga-nā́śanam ||
English Translation (Griffith/Whitney)
A hundred are the medicaments that are thine, and a thousand also, gathered into one. The best—medicine for the flux—most excellent, a destroyer of disease.
Word by Word
शतम्a hundred
शतम्:
Karma (गणनाविशेषणरूपेण ‘भेषजानि’ इत्यस्य)
TypeNoun
Rootशत (प्रातिपदिक)
याwhich (those)
या:
Kartā (सापेक्ष-सम्बन्धः; ‘भेषजानि’ इत्यस्य विशेषणम्)
TypePronoun
Rootयद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
भेषजानिremedies, medicines
भेषजानि:
Kartā (अस्ति/सन्ति इति लुप्तक्रियायाः)
TypeNoun
Rootभेषज (प्रातिपदिक)
तेof you, your
ते:
सम्बन्ध (अधिकार/स्वामित्वम्)
TypePronoun
Rootयुष्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
सहस्रम्a thousand
सहस्रम्:
Karma (गणनाविशेषणरूपेण ‘(भेषजानि)’ इत्यस्य)
TypeNoun
Rootसहस्र (प्रातिपदिक)
संगतानिassembled, gathered together
संगतानि:
Kartā-विशेषणम् (भेषजानि इत्यस्य)
TypeAdjective (Past participle)
Rootसम् + गम् (धातु) → संगत (कृदन्त-प्रातिपदिक; क्त)
चand
च:
समुच्चय (conjunction)
TypeIndeclinable
Rootच (निपात)
श्रेष्ठम्best, most excellent
श्रेष्ठम्:
Karma/विशेष्य-विशेषणभावः (भेषजम् इत्यस्य विशेषणम्)
TypeAdjective
Rootश्रेष्ठ (प्रातिपदिक)
आस्रावभेषजम्the remedy for ‘āsrāva’ (discharge/flux)
आस्रावभेषजम्:
Karma (स्तुत्य/उपादेय-वस्तु)
TypeNoun (compound)
Rootआस्राव (प्रातिपदिक) + भेषज (प्रातिपदिक) (समासः: षष्ठी-तत्पुरुष/कर्मधारय-प्रायः)
वसिष्ठम्most excellent, pre-eminent
वसिष्ठम्:
Karma/विशेषणम् (भेषजम् इत्यस्य)
TypeAdjective
Rootवसिष्ठ (प्रातिपदिक)
रोगनाशनम्disease-destroying (remedy)
रोगनाशनम्:
Karma/विशेषणम् (भेषजम् इत्यस्य)
TypeNoun/Adjective (compound)
Rootरोग (प्रातिपदिक) + नाशन (कृदन्त-प्रातिपदिक; √नश्/नाश् + ल्युट् ‘नाशन’)
Attribution
Rishi: Atharvanic tradition (hymn-seer not specified in the provided excerpt)
Devata: Bheṣaja (healing power/medicament personified)
Chandas: Anuṣṭubh (probable; common in AV 6th kāṇḍa healing verses)
Mantra Rasa
{"primary_rasa":"shanta","secondary_rasa":"adbhuta","emotional_arc":"From abundance to confident selection of the best remedy.","listener_experience":"Reassurance, steadiness, trust in recovery.","intensity":4}