Mantra 5

Sukta 11

Sanskrit (Devanagari)

इन्द्रस्तुजो बर्हणा आ विवेश नृवद् दधानो नर्या पुरूणि । अचेतयद् धिय इमा जरित्रे प्रेमं वर्णमतिरच्छुक्रमासाम्

IAST Transliteration

índras tújo barháṇā ā́ viveśa nṛvád dádhāno náryā purū́ṇi | ácetayad dhíya imā́ jaritré prá imáṃ várṇam atiracchukrám āsām

English Translation (Griffith/Whitney)

Indra, the impeller, the strengthener, entered in; bearing, in heroic wise, many manly powers. He awakened these thoughts for the singer; forth he set this lustre of them, surpassingly bright.

Word by Word

• इन्द्रः: Indra
• इन्द्रः: कर्तृ
• Type: Noun
• Root: इन्द्र (प्रातिपदिक)

• तुजः: the impeller/urging one
• तुजः: कर्तृ
• Type: Adjective
• Root: तुज् (प्रातिपदिक; ‘impelling/urging’)

• बर्हणाः: mighty, strong
• बर्हणाः: कर्तृ
• Type: Adjective
• Root: बर्हण (प्रातिपदिक; ‘greatness/strength’)

• आ: towards, in
• आ: —
• Type: Indeclinable
• Root: आ (उपसर्ग)

• विवेश: entered
• विवेश: क्रिया
• Type: Verb
• Root: √विश् (प्रवेशने) + वि- (उपसर्ग)

• नृवत्: manfully, in a manly way
• नृवत्: क्रियाविशेषण
• Type: Indeclinable
• Root: नृवत् (अव्ययीभाव/तद्धित; ‘like men/with men’)

• दधानः: bearing, holding
• दधानः: कर्तृ
• Type: Participle
• Root: √धा (धारणे) (शतृ-प्रत्यय)

• नर्याणि: heroic deeds/acts
• नर्याणि: कर्म
• Type: Noun
• Root: नर्य (प्रातिपदिक; ‘manly, heroic’)

• पुरूणि: many
• पुरूणि: कर्म
• Type: Adjective
• Root: पुरु (प्रातिपदिक; ‘many’)

• अचेतयत्: he caused to perceive/awakened
• अचेतयत्: क्रिया
• Type: Verb
• Root: √चित् (चेतने) + अ (निजन्त/कारण) → √चेतय्

• धियः: thoughts, insights
• धियः: कर्म
• Type: Noun
• Root: धि (प्रातिपदिक; ‘thought, insight’)

• इमाः: these
• इमाः: कर्म
• Type: Pronoun
• Root: इदम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)

• जरित्रे: to the singer/praiser
• जरित्रे: सम्प्रदान
• Type: Noun
• Root: जरितृ (प्रातिपदिक; ‘singer, praiser’)

• प्र: forth, forward
• प्र: —
• Type: Indeclinable
• Root: प्र (उपसर्ग)

• एमम्: course, way
• एमम्: कर्म
• Type: Noun
• Root: एम (प्रातिपदिक; ‘course, way, going’)

• वर्णम्: lustre/colour, appearance
• वर्णम्: कर्म
• Type: Noun
• Root: वर्ण (प्रातिपदिक)

• अतिरच्छुक्रमासाम्: he surpassed/passed beyond the bright lustre of these (women/ones)
• अतिरच्छुक्रमासाम्: क्रिया (अतिरच्छत्); कर्म (शुक्रम्/वर्णम्); सम्बन्ध (आसाम्)
• Type: Verb + Adjective + Pronoun (compound/pada per Saṃhitā)
• Root: अति (उपसर्ग) + √ऋ (गत्यर्थ; ‘to go/pass’) + शुक्रम (प्रातिपदिक; ‘bright’) + आसाम् (इदम्-प्रातिपदिक, षष्ठी बहुवचन)

Attribution

Rishi: Rigvedic provenance (AV 20 RV-adoption; r̥ṣi per RV source hymn)

Devata: Indra

Chandas: Triṣṭubh

Mantra Rasa

{"primary_rasa":"vira","secondary_rasa":"adbhuta","emotional_arc":"From invocation of entry → awakening of thought → emergence of radiant presence.","listener_experience":"Steady strength, sharpened mind, dignified confidence.","intensity":7}