Mantra 6

Sukta 94

Sanskrit (Devanagari)

पृथक् प्रायन् प्रथमा देवहूतयोऽकृण्वत श्रवस्याऽनि दुष्टरा । न ये शेकुर्यज्ञियां नावमारुहमीर्मैव ते न्यविशन्त केपयः

IAST Transliteration

pṛ́thak prā́yan prathamā́ deváhūtayo 'kṛ́ṇvata śravasyā́ni duṣṭárāḥ | ná yé śékury yajñíyāṃ nā́vam ā́ruham ī́rmā́iva té níy aviśanta képayah

English Translation (Griffith/Whitney)

Apart went forth the first god-invocations; they wrought fame-winning deeds, hard to be withstood. But they who had not power to mount the sacrificial ship—those waverers, even they sank down within.

Word by Word

• पृथक्: separately, apart
• पृथक्: Adhikaraṇa (रीत्या/प्रकारेण)
• Type: Indeclinable
• Root: पृथक् (अव्यय-प्रातिपदिक) < √पृथ्/पृथग् (विभागे) (निरुक्त-आधार)

• प्रायन्: they went forth
• प्रायन्: Kriyā (गमनक्रिया)
• Type: Verb
• Root: √या (गत्यर्थे) + प्र-

• प्रथमा: the first
• प्रथमा: Kartā (कर्तृसमूहस्य विशेषणम्)
• Type: Adjective
• Root: प्रथम (प्रातिपदिक)

• देवहूतयः: the god-invocations / calls to the gods
• देवहूतयः: Kartā
• Type: Noun
• Root: देवहूति (प्रातिपदिक) = देव + हूति (< √हू/ह्वे आह्वाने)

• अकृण्वत: they made, they performed
• अकृण्वत: Kriyā (करणक्रिया)
• Type: Verb
• Root: √कृ (करणे)

• श्रवस्यानि: glorious (fame-bringing) deeds/acts
• श्रवस्यानि: Karma
• Type: Noun
• Root: श्रवस्य (प्रातिपदिक) < श्रवस् (यशः) + य (तद्धित)

• दुष्टराः: hard to cross/overcome
• दुष्टराः: Kartā/Viśeṣaṇa (पूर्वपद-सम्बन्धेन ‘श्रवस्यानि’ इत्यस्य गुणनिर्देशः; पद्ये विशेषण-प्रयोगः)
• Type: Adjective
• Root: दुष्टर (प्रातिपदिक) = दुर् + √तॄ (तरणे) + तृ (कृदन्त-आधार)

• न: not
• न: (निषेधक)
• Type: Indeclinable
• Root: न (निषेध-अव्यय)

• ये: who (those who)
• ये: Kartā (शेकुः इत्यस्य)
• Type: Pronoun
• Root: यद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)

• शेकुः: were able
• शेकुः: Kriyā (शक्तिक्रिया)
• Type: Verb
• Root: √शक् (शक्तौ)

• यज्ञियम्: fit for sacrifice / sacred
• यज्ञियम्: Karma (नावम्-विशेषणम्)
• Type: Adjective
• Root: यज्ञिय (प्रातिपदिक) < यज्ञ + य (तद्धित; ‘यज्ञार्ह/यज्ञसम्बन्धि’)

• नावम्: boat
• नावम्: Karma
• Type: Noun
• Root: नौ/नाव् (प्रातिपदिक)

• आरुहम्: to board, to mount
• आरुहम्: Prayojana (उद्देश्य/कर्तुमर्थे)
• Type: Verb
• Root: √रुह् (आरोहे) + आ-

• ईर्मैव: indeed, just so (emphatic particle)
• ईर्मैव: (उद्गार/निश्चयार्थ)
• Type: Indeclinable
• Root: ईर्म (निपात/उद्गार-प्रातिपदिक; वैदिक-प्रयोगः) + एव

• ते: they
• ते: Kartā (न्यविशन्त इत्यस्य)
• Type: Pronoun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)

• नि: down, into
• नि: (क्रियाविशेषकः)
• Type: Indeclinable
• Root: नि (उपसर्ग/अव्यय)

• अविशन्त: they entered / sank into
• अविशन्त: Kriyā (प्रवेश/पतनक्रिया)
• Type: Verb
• Root: √विश् (प्रवेशने) + अव/आ? (पाठभेदे) ; अत्र ‘अविशन्त’ = √विश् + अ- (लङ्)

• केपयः: the trembling/feeble ones (waverers)
• केपयः: Kartā (न्यविशन्त इत्यस्य; ते = केपयः)
• Type: Noun
• Root: केपय (प्रातिपदिक; वैदिक-शब्दः, ‘कम्पन/उत्पात/दुर्बल’ इत्यर्थे)

Attribution

Rishi: Ṛgvedic source-stanza (AV 20 borrowing; r̥ṣi per RV anukramaṇī)

Devata: Indra / general yajña-power (implicit)

Chandas: Triṣṭubh-type

Mantra Rasa

{"primary_rasa":"vira","secondary_rasa":"bhayankara","emotional_arc":"Admiration for effective invocations → warning contrast → sober resolve not to waver.","listener_experience":"A bracing, corrective feeling: ‘commit or sink.’","intensity":6}