Mantra 12
Sukta 92
Sanskrit (Devanagari)
अर्भको न कुमारकोऽधि तिष्ठन्नवं रथम्। स पक्षन्महिषं मृगं पित्रे मात्रे विभुक्रतुम्
IAST Transliteration
arbhakó ná kumārakó ’dhí tiṣṭhann aváṃ rathám | sá pakṣan mahiṣáṃ mṛgáṃ pitré mātré vibhúkratúm
English Translation (Griffith/Whitney)
Like a mere child, like a young boy, standing upon the swift chariot, he tore at the buffalo, the wild beast, for father and for mother—he of far-reaching might of will.
Word by Word
अर्भकःa little boy, child
अर्भकः:
कर्तृ
TypeNoun
Rootअर्भक (प्रातिपदिक)
नnot
न:
—
TypeIndeclinable
Rootन (निपात)
कुमारकःa young boy, lad
कुमारकः:
कर्तृ (अर्भकः इत्यस्य विशेषण/समनाधिकरण)
TypeNoun
Rootकुमारक (प्रातिपदिक)
अधिupon, on
अधि:
अधिकरण (संबन्ध-निर्देश)
TypeIndeclinable
Rootअधि (उपसर्ग/अव्यय)
तिष्ठन्standing
तिष्ठन्:
कर्तृ (अर्भकः/कुमारकः)
TypeVerb
Rootस्था (धातु)
नवम्new
नवम्:
कर्म (रथम् इत्यस्य विशेषण)
TypeAdjective
Rootनव (प्रातिपदिक)
रथम्chariot
रथम्:
कर्म (अधि तिष्ठन्—यस्य उपरि तिष्ठति)
TypeNoun
Rootरथ (प्रातिपदिक)
सःhe
सः:
कर्तृ
TypePronoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
पक्षन्cooking/roasting (or consuming), preparing
पक्षन्:
कर्तृ (सः)
TypeVerb
Rootपक्ष् (धातु; ‘पक्ष्/पक्षयति’ = पक्वीकर्तुं/भक्षयितुं इत्यर्थे, वैदिकप्रयोगः)
महिषम्a buffalo
महिषम्:
कर्म (पक्षन्—यत्)
TypeNoun
Rootमहिष (प्रातिपदिक)
मृगम्a wild animal, game
मृगम्:
कर्म (महिषम् इत्यस्य समन्वय/अपि—‘wild beast’)
TypeNoun
Rootमृग (प्रातिपदिक)
पित्रेfor (his) father
पित्रे:
सम्प्रदान
TypeNoun
Rootपितृ (प्रातिपदिक)
मात्रेfor (his) mother
मात्रे:
सम्प्रदान
TypeNoun
Rootमातृ (प्रातिपदिक)
विभुक्रतुम्of wide-reaching power/resolve; mighty in will
विभुक्रतुम्:
कर्म (विशेषणरूपेण)
TypeAdjective
Rootविभु-क्रतु (प्रातिपदिक; बहुव्रीहि/कर्मधारय-समासभावः)
Attribution
Rishi: RV-derived Indra hymn attribution (variable by RV locus).
Devata: Indra
Chandas: RV-style meter (likely Triṣṭubh).
Mantra Rasa
{"primary_rasa":"vira","secondary_rasa":"adbhuta","emotional_arc":"From apparent smallness (child) to sudden dominance (rending the beast).","listener_experience":"A surge of confidence and readiness; sense of swift guardianship for one’s family line.","intensity":8}