Mantra 4
Sukta 54
Sanskrit (Devanagari)
कालो यज्ञं समैरयद् देवेभ्यो भागमक्षितम्। काले गन्धर्वाप्सरसः काले लोकाः प्रतिष्ठिताः
IAST Transliteration
kāláḥ yajñáṃ sám airayat devébhyo bhāgám ákṣitam | kālé gandharvāpsárasaḥ kālé lokā́ḥ prátiṣṭhitāḥ
English Translation (Griffith/Whitney)
Time set the Sacrifice in ordered motion, an undiminishing portion for the Gods. In Time stand fixed the Gandharvas and Apsarases; in Time the worlds are firmly founded.
Word by Word
कालःTime (as a deity)
कालः:
कर्तृ
TypeNoun
Rootकाल (प्रातिपदिक)
यज्ञम्sacrifice, ritual
यज्ञम्:
कर्म
TypeNoun
Rootयज्ञ (प्रातिपदिक)
सम्together, completely (prefix)
सम्:
—
TypeIndeclinable
Rootसम् (उपसर्ग)
ऐरयत्set in motion, impelled
ऐरयत्:
क्रिया
TypeVerb
Rootईर्/इर् (धातु; प्रेरणे/गतौ) + सम्
देवेभ्यःto/for the gods
देवेभ्यः:
सम्प्रदान
TypeNoun
Rootदेव (प्रातिपदिक)
भागम्share, portion
भागम्:
कर्म
TypeNoun
Rootभाग (प्रातिपदिक)
अक्षितम्undiminished, imperishable
अक्षितम्:
कर्म (विशेषणरूपेण)
TypeAdjective
Rootअ-क्षि (√क्षि ‘क्षय’/‘क्षीणता’; नञ्-पूर्वक) (कृदन्त-प्रातिपदिक)
कालेin Time
काले:
अधिकरण
TypeNoun
Rootकाल (प्रातिपदिक)
गन्धर्वाःGandharvas
गन्धर्वाः:
कर्तृ/विषय (अस्ति-लुप्त वाक्ये)
TypeNoun
Rootगन्धर्व (प्रातिपदिक)
अप्सरसःApsarases
अप्सरसः:
कर्तृ/विषय (अस्ति-लुप्त वाक्ये)
TypeNoun
Rootअप्सरस् (प्रातिपदिक)
कालेin Time
काले:
अधिकरण
TypeNoun
Rootकाल (प्रातिपदिक)
लोकाःworlds, realms
लोकाः:
कर्तृ/विषय (अस्ति-लुप्त वाक्ये)
TypeNoun
Rootलोक (प्रातिपदिक)
प्रतिष्ठिताःestablished, set firm
प्रतिष्ठिताः:
क्रिया (अस्ति-लुप्त; ‘स्थिता/स्थिताः’)
TypeAdjective/Participle
Rootप्रति-√स्था (धातु) (क्त-प्रत्ययान्त कृदन्त)
Attribution
Rishi: Ātharvaṇa (late speculative attribution)
Devata: Kāla (Time)
Chandas: Anuṣṭubh (likely)
Mantra Rasa
{"primary_rasa":"shanta","secondary_rasa":"adbhuta","emotional_arc":"From concern about stability → reassurance through cosmic grounding.","listener_experience":"Centeredness, trust in rhythm, reduced anxiety about outcomes.","intensity":3}