Mantra 4

Sukta 42

Sanskrit (Devanagari)

अंहोमुचं वृषभं यज्ञियानां विराजन्तं प्रथममध्वराणाम्। अपां नपातमश्विना हुवे धिय इन्द्रियेण त इन्द्रियं दत्तमोजः

IAST Transliteration

aṃhómúcaṃ vr̥ṣabháṃ yajñíyānāṃ virā́jantaṃ prathamám adhvarā́ṇām | apā́ṃ napā́tam aśvínā huvè dhíya indriyéṇa te indriyáṃ dattám ójaḥ

English Translation (Griffith/Whitney)

The releaser from anguish, the Bull of the worshipful, shining, the first of sacrifices; the Child of the Waters—O Aśvins, him I invoke with prayers. By your vital power grant ye vital power—bestow might.

Word by Word

• अंहोमुचम्: the releaser from distress/sin
• अंहोमुचम्: कर्म (हुवे इत्यस्य)
• Type: Adjective (epithet)
• Root: अंहोमुच् (प्रातिपदिक; अंहस् + मुच् ‘मोचयितृ’)

• वृषभम्: the bull (strong one)
• वृषभम्: कर्म (हुवे इत्यस्य)
• Type: Noun
• Root: वृषभ (प्रातिपदिक)

• यज्ञियानाम्: of the worship-worthy ones
• यज्ञियानाम्: सम्बन्ध (वृषभम् इत्यस्य)
• Type: Adjective (used substantively)
• Root: यज्ञिय (प्रातिपदिक)

• विराजन्तम्: shining, resplendent
• विराजन्तम्: कर्म (हुवे इत्यस्य)
• Type: Participle (adjectival)
• Root: वि + राज् (धातु) → विराजन्त् (वर्तमान कृदन्त)

• प्रथमम्: the first
• प्रथमम्: कर्म (हुवे इत्यस्य)
• Type: Adjective
• Root: प्रथम (प्रातिपदिक)

• अध्वराणाम्: of the rites/sacrifices
• अध्वराणाम्: सम्बन्ध (प्रथमम् इत्यस्य)
• Type: Noun
• Root: अध्वर (प्रातिपदिक)

• अपाम्: of the waters
• अपाम्: सम्बन्ध (नपातम् इत्यस्य)
• Type: Noun
• Root: अप् (प्रातिपदिक)

• नपातम्: the offspring/son (descendant)
• नपातम्: कर्म (हुवे इत्यस्य)
• Type: Noun
• Root: नपात् (प्रातिपदिक)

• अश्विना: O Aśvins (Divine Twins)
• अश्विना: सम्बोधन
• Type: Noun (dual deity name)
• Root: अश्विन् (प्रातिपदिक; द्विवचन-देवता) → अश्विना (सम्बोधन/प्रथमा-द्विवचनरूप)

• हुवे: I invoke/call
• हुवे: क्रिया
• Type: Verb
• Root: हू (धातु)

• धियः: prayers/thoughts
• धियः: कर्म (हुवे इत्यस्य; ‘धियः’ = प्रार्थनाः/धियः)
• Type: Noun
• Root: धि (प्रातिपदिक)

• इन्द्रियेण: with (your) power/strength
• इन्द्रियेण: करण
• Type: Noun
• Root: इन्द्रिय (प्रातिपदिक)

• ते: of you/your
• ते: सम्बन्ध
• Type: Pronoun
• Root: त्वद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)

• इन्द्रियम्: power, vigor
• इन्द्रियम्: कर्म (दत्तम् इत्यस्य)
• Type: Noun
• Root: इन्द्रिय (प्रातिपदिक)

• दत्तम्: given, bestowed
• दत्तम्: कर्म-विशेषण
• Type: Participle (verbal adjective)
• Root: दा (धातु) → दत्त (भूतकृदन्त; क्त)

• ओजः: vital strength, might
• ओजः: कर्तृ/कर्म (वाक्य-रचनानुसार; ‘इन्द्रियम् दत्तम् ओजः’ इति समनाधिकरणम्)
• Type: Noun
• Root: ओजस् (प्रातिपदिक)

Attribution

Rishi: Atharvanic tradition (not explicit here)

Devata: Aśvins (primary); also Apāṃ Napāt / distress-releasing power

Chandas: Triṣṭubh-like (requires metrical audit)

Mantra Rasa

{"primary_rasa":"vira","secondary_rasa":"adbhuta","emotional_arc":"From reverent admiration of shining power to a surge of empowerment and strength.","listener_experience":"A felt ‘charging’ of stamina; hope in recovery and functional return.","intensity":7}