Mantra 16
Sukta 10
Sanskrit (Devanagari)
अभीवृता हिरण्येन यदतिष्ठ ऋतावरि । अश्वः समुद्रो भूत्वाध्यस्कन्दद् वशे त्वा
IAST Transliteration
abhī́-vṛtā híraṇyena yád átiṣṭha ṛtā́vari | áśvaḥ samudró bhūtvā́dhy-askandad vaśe tvā ||
English Translation (Griffith/Whitney)
Encompassed round with gold, when thou didst take thy stand, O keeper of Order: becoming the Ocean, a Horse leapt over—O Vāśā—unto thee.
Word by Word
अभीवृताcovered, enveloped
अभीवृता:
विशेषण (कर्तृ/कर्म-सम्बन्धे) — ‘अश्वः’/‘त्वा’ के साथ
TypeAdjective (past passive participle)
Rootअभि-√वृ (वृञ् वरणे) → क्त (वृत्त) / प्रातिपदिक: अभीवृत-
हिरण्येनwith gold
हिरण्येन:
करण
TypeNoun
Rootहिरण्य (प्रातिपदिक)
यत्which; when
यत्:
सम्बन्ध (यत्–तत्-सम्बन्ध); ‘when/that which’
TypeRelative pronoun
Rootयद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
अतिष्ठःyou stood; you took your stand
अतिष्ठः:
क्रिया (कर्तृ: त्वम्/त्वा-सम्बन्धित)
TypeVerb
Root√स्था (तिष्ठति) + अ (अगम-आगम) → अ-तिष्ठः
ऋतावरिin/at Ṛtāvarī (the ‘truth-order’ stream/region)
ऋतावरि:
अधिकारण (स्थान/आश्रय) / सम्बोधन-भाव
TypeNoun (proper/epithet)
Rootऋतावरि (प्रातिपदिक; ‘ऋत’ + ‘आवरि/वरि’)
अश्वःthe horse
अश्वः:
कर्तृ
TypeNoun
Rootअश्व (प्रातिपदिक)
समुद्रःthe ocean
समुद्रः:
कर्तृ-समानााधिकरण (भूत्वा के साथ) / विधेय-नाम
TypeNoun
Rootसमुद्र (प्रातिपदिक)
भूत्वाhaving become
भूत्वा:
क्रियाविशेषण (पूर्वकर्म)
TypeVerbal indeclinable (gerund)
Root√भू (भवति) → त्वा-प्रत्यय (क्त्वान्त)
अध्यस्कन्दत्leapt over; sprang upon
अध्यस्कन्दत्:
क्रिया (कर्तृ: अश्वः)
TypeVerb
Rootअधि-√स्कन्द् (स्कन्दति)
वशेin (your) control; under sway
वशे:
अधिकारण (अवस्था/अधीनता)
TypeNoun
Rootवश (प्रातिपदिक)
त्वाyou (as object)
त्वा:
कर्म
TypePronoun
Rootयुष्मद् (सर्वनाम)
Attribution
Rishi: Atharvanic tradition
Devata: Vāśā (ṛtā́varī); protective Hiraṇya; Aśva as crossing-force
Chandas: Anuṣṭubh
Mantra Rasa
{"primary_rasa":"vira","secondary_rasa":"adbhuta","emotional_arc":"From secure enclosure to a decisive leap across immensity.","listener_experience":"Courage with containment; a felt ‘armoring’ followed by forward momentum.","intensity":7}