Previous Sutra
Next Sutra

Sutra 43

बलीवर्दानां नस्याश्वभद्रगतिवाहिनां यवसस्यार्धभारस्तृणस्य द्विगुणम् तुला घाणपिण्याकस्य दशाढकं कणकुण्डकस्य पञ्चपलिकं मुखलवनम् तैलकुडुबो नस्यं प्रस्थः पानं मांसतुला दध्नश्चाढकम् यवद्रोणं माषाणां वा पुलाकः क्षीरद्रोणमर्धाढकं वा सुरायाः स्नेहप्रस्थः क्षारदशपलं शृङ्गिबेरपलं च प्रतिपानम् ॥ कZ_०२.२९.४३ ॥

balīvardānāṃ nasyāśvabhadra-gati-vāhināṃ yavasasyārdhabhāras tṛṇasya dviguṇam, tulā ghāṇapiṇyākasya daśāḍhakaṃ, kaṇakuṇḍakasya pañcapalikaṃ, mukhalavanam; tailakuḍubo nasyaṃ, prasthaḥ pānaṃ, māṃsatulā, dadhnaś cāḍhakam; yavadroṇaṃ māṣāṇāṃ vā pulākaḥ; kṣīradroṇam ardha-āḍhakaṃ vā surāyāḥ; snehaprasthaḥ, kṣāradaśapalaṃ, śṛṅgiberapalaṃ ca pratipānam

For working bullocks and well-bred horses used for speed and transport, the ration/provisioning is as follows: half-bhāra of yava fodder and double that quantity of grass; one tulā of piṇyāka (oil-cake/pressed residue) with ten āḍhaka measures; five palika of kaṇa/kuṇḍaka with mouth-salt; a kuḍuba of oil as nasal medication; a prastha as drink; one tulā of meat and one āḍhaka of curd; one droṇa of barley—or alternatively a pulāka preparation of māṣa; one droṇa of milk, or half an āḍhaka of surā; one prastha of ghee/fat; and, as a post-drink remedial measure, ten pala of alkali and one pala of śṛṅgibera (dry ginger).

बलीवर्दानाम्of bullocks / draught-oxen
बलीवर्दानाम्:
TypeNoun
Rootबलीवर्द
Formषष्ठी-बहुवचनम् (पुं.)
नस्यnasal dose / snuff-medicine
नस्य:
TypeNoun
Rootनस्य
Formप्रथमा/द्वितीया-एकवचनम् (नपुं.)
अश्वhorse
अश्व:
TypeNoun
Rootअश्व
Formषष्ठी-एकवचन (समासपूर्वपद) / अव्ययवत्-पूर्वपद
भद्रgood/choice (animal)
भद्र:
TypeNoun/Adjective
Rootभद्र
Formषष्ठी-एकवचन (समासपूर्वपद)
गतिgait / speed
गति:
TypeNoun
Rootगति
Formषष्ठी-एकवचन (समासपूर्वपद)
वाहिनाम्of carriers / beasts of burden
वाहिनाम्:
TypeNoun
Rootवाहिन्
Formषष्ठी-बहुवचनम् (पुं./स्त्री.)
यवसस्यof fodder
यवसस्य:
TypeNoun
Rootयवस
Formषष्ठी-एकवचनम् (नपुं.)
अर्धभारःa half-load (half-burden)
अर्धभारः:
TypeNoun
Rootअर्धभार
Formप्रथमा-एकवचनम् (पुं.) ; अर्ध + भार
तृणस्यof grass/straw
तृणस्य:
TypeNoun
Rootतृण
Formषष्ठी-एकवचनम् (नपुं.)
द्विगुणम्double
द्विगुणम्:
TypeAdjective
Rootद्विगुण
Formद्वितीया-एकवचनम् (नपुं.) (क्रियाविशेषणवत्) ; द्वि + गुण
तुलाtulā (a weight unit)
तुला:
TypeNoun
Rootतुला
Formप्रथमा-एकवचनम् (स्त्री.)
घाणbran/chaff
घाण:
TypeNoun
Rootघाण
Formषष्ठी-एकवचन (समासपूर्वपद)
पिण्याकस्यof oil-cake
पिण्याकस्य:
TypeNoun
Rootपिण्याक
Formषष्ठी-एकवचनम् (पुं.)
दशten
दश:
TypeNumeral
Rootदश
Formसंख्या (अव्ययवत्)
आढकम्āḍhaka (a measure)
आढकम्:
TypeNoun
Rootआढक
Formद्वितीया-एकवचनम् (नपुं.)
कणgrain/particles
कण:
TypeNoun
Rootकण
Formषष्ठी-एकवचन (समासपूर्वपद)
कुण्डकस्यof kuṇḍaka (a grain/bran preparation)
कुण्डकस्य:
TypeNoun
Rootकुण्डक
Formषष्ठी-एकवचनम् (पुं.)
पञ्चfive
पञ्च:
TypeNumeral
Rootपञ्च
Formसंख्या (अव्ययवत्)
पलिकम्(amount) in palas
पलिकम्:
TypeAdjective/Noun
Rootपलिक
Formद्वितीया-एकवचनम् (नपुं.) ; ‘पल’परिमाणम्
मुखmouth / oral
मुख:
TypeNoun
Rootमुख
Formसमासपूर्वपद (अव्ययवत्)
लवणम्salt
लवणम्:
TypeNoun
Rootलवण
Formप्रथमा/द्वितीया-एकवचनम् (नपुं.)
तैलoil
तैल:
TypeNoun
Rootतैल
Formसमासपूर्वपद
कुडुबःkuḍuba (a measure)
कुडुबः:
TypeNoun
Rootकुडुब
Formप्रथमा-एकवचनम् (पुं.)
नस्यंnasal dose
नस्यं:
TypeNoun
Rootनस्य
Formद्वितीया-एकवचनम् (नपुं.)
प्रस्थःprastha (a measure)
प्रस्थः:
TypeNoun
Rootप्रस्थ
Formप्रथमा-एकवचनम् (पुं.)
पानम्drink / draught
पानम्:
TypeNoun
Rootपान
Formप्रथमा/द्वितीया-एकवचनम् (नपुं.)
मांसmeat
मांस:
TypeNoun
Rootमांस
Formसमासपूर्वपद
तुलाtulā (weight unit)
तुला:
TypeNoun
Rootतुला
Formप्रथमा/द्वितीया-एकवचनम् (स्त्री.)
दध्नःof curd
दध्नः:
TypeNoun
Rootदधि
Formषष्ठी-एकवचनम् (नपुं.)
and
:
TypeParticle
Root
Formसमुच्चयार्थक-अव्ययम्
आढकम्āḍhaka (a measure)
आढकम्:
TypeNoun
Rootआढक
Formद्वितीया-एकवचनम् (नपुं.)
यवbarley
यव:
TypeNoun
Rootयव
Formसमासपूर्वपद
द्रोणम्droṇa (a measure)
द्रोणम्:
TypeNoun
Rootद्रोण
Formद्वितीया-एकवचनम् (नपुं.)
माषाणाम्of māṣa-beans (black gram)
माषाणाम्:
TypeNoun
Rootमाष
Formषष्ठी-बहुवचनम् (पुं.)
वाor
वा:
TypeParticle
Rootवा
Formविकल्पार्थक-अव्ययम्
पुलाकःpūlāka (parched/flattened rice)
पुलाकः:
TypeNoun
Rootपुलाक
Formप्रथमा-एकवचनम् (पुं.)
क्षीरmilk
क्षीर:
TypeNoun
Rootक्षीर
Formसमासपूर्वपद
द्रोणम्droṇa (a measure)
द्रोणम्:
TypeNoun
Rootद्रोण
Formद्वितीया-एकवचनम् (नपुं.)
अर्धhalf
अर्ध:
TypeAdjective
Rootअर्ध
Formसमासपूर्वपद (अव्ययवत्)
आढकम्āḍhaka (a measure)
आढकम्:
TypeNoun
Rootआढक
Formद्वितीया-एकवचनम् (नपुं.)
वाor
वा:
TypeParticle
Rootवा
Formविकल्पार्थक-अव्ययम्
सुरायाःof surā (liquor)
सुरायाः:
TypeNoun
Rootसुरा
Formषष्ठी-एकवचनम् (स्त्री.)
स्नेहfat/unctuous substance
स्नेह:
TypeNoun
Rootस्नेह
Formसमासपूर्वपद
प्रस्थःprastha (a measure)
प्रस्थः:
TypeNoun
Rootप्रस्थ
Formप्रथमा/द्वितीया-एकवचनम् (पुं.)
क्षारalkali
क्षार:
TypeNoun
Rootक्षार
Formसमासपूर्वपद
दशten
दश:
TypeNumeral
Rootदश
Formसंख्या (अव्ययवत्)
पलम्pala (a weight unit)
पलम्:
TypeNoun
Rootपल
Formद्वितीया-एकवचनम् (नपुं.)
शृङ्गिबेरśṛṅgībera (dry ginger)
शृङ्गिबेर:
TypeNoun
Rootशृङ्गिबेर
Formसमासपूर्वपद
पलम्pala (a weight unit)
पलम्:
TypeNoun
Rootपल
Formद्वितीया-एकवचनम् (नपुं.)
and
:
TypeParticle
Root
Formसमुच्चयार्थक-अव्ययम्
प्रतिपानम्a follow-up drink / antidotal drink
प्रतिपानम्:
TypeNoun
Rootप्रतिपान
Formप्रथमा/द्वितीया-एकवचनम् (नपुं.) ; प्रति + पान
B
bullocks
H
horses
F
fodder (yava, grass)
O
oil-cake (piṇyāka)
S
salt
O
oil (nasya)
M
milk/curd
M
meat
S
surā
G
ghee/fat
A
alkali
D
dry ginger

FAQs

It creates enforceable standards, reduces corruption in provisioning, and links animal performance to accountable inputs.

Because animal health is treated as a state asset: preventive and remedial care is embedded into logistics rather than left to ad hoc decisions.