Previous Sutra
Next Sutra

Sutra 5

षोडशद्रोणं जाङ्गलानां वर्षप्रमाणमध्यर्धमानूपानां देशवापानामर्धत्रयोदशाश्मकानाम् त्रयोविंशतिरवन्तीनाममितमपरान्तानां हैमन्यानां च कुल्यावापानां च कालतः ॥ कZ_०२.२४.०५ ॥

ṣoḍaśadroṇaṃ jāṅgalānāṃ varṣapramāṇamadhyardhamānūpānāṃ deśavāpānāmardhatrayodaśāśmakānām trayoviṃśatiravantīnām amitam aparāntānāṃ haimanyānāṃ ca kulyāvāpānāṃ ca kālataḥ

The standard measure of rainfall (varṣa-pramāṇa) is: sixteen droṇas in arid (jāṅgala) regions; eight and a half in marshy (ānūpa) regions; twelve and a half for Deśa and Vāpa areas; thirteen and a half for Aśmaka; twenty-three for Avanti; and for Aparānta it is not fixed (variable). For winter-crops and for canal/ditch-irrigated sowings (kulyā-vāpa), it is to be assessed according to the season/time.

षोडश-द्रोणम्sixteen droṇas (as a measure/quantity)
षोडश-द्रोणम्:
TypeNoun
Rootद्रोण
Formनपुंसकलिङ्ग, एकवचन, प्रथमा/द्वितीया; परिमाणवाचक
जाङ्गलानाम्of the Jāṅgala (dry) regions
जाङ्गलानाम्:
TypeNoun (adjectival, regional)
Rootजाङ्गल
Formपुंलिङ्ग/नपुंसकलिङ्ग, बहुवचन, षष्ठी; देशविशेष (जाङ्गल-देश)
वर्ष-प्रमाणम्the rainfall measure/standard
वर्ष-प्रमाणम्:
TypeNoun
Rootप्रमाण
Formनपुंसकलिङ्ग, एकवचन, प्रथमा/द्वितीया; शीर्षक/विधेय-रूपेण
अध्यर्धम्one and a half (times/measure)
अध्यर्धम्:
TypeIndeclinable (quantifier)
Rootअध्यर्ध
Formअव्यय; परिमाणवाचक (1½)
आनूपानाम्of the Ānūpa (marshy/riverine) regions
आनूपानाम्:
TypeNoun (adjectival, regional)
Rootआनूप
Formपुंलिङ्ग/नपुंसकलिङ्ग, बहुवचन, षष्ठी; देशविशेष (आनूप-देश)
देश-वापानाम्of the regional reservoirs/tanks
देश-वापानाम्:
TypeNoun
Rootवाप
Formपुंलिङ्ग, बहुवचन, षष्ठी; ‘देश’ उपपद-निर्देश
अर्ध-त्रयोदशthirteen and a half
अर्ध-त्रयोदश:
TypeNumeral (indeclinable-like)
Rootत्रयोदश
Formपरिमाणवाचक; ‘thirteen and a half’ (13½)
अश्मकानाम्of the Aśmaka region/people
अश्मकानाम्:
TypeNoun (regional)
Rootअश्मक
Formपुंलिङ्ग, बहुवचन, षष्ठी; जनपद/देशविशेष
त्रयोविंशतिःtwenty-three
त्रयोविंशतिः:
TypeNumeral
Rootत्रयोविंशति
Formस्त्रीलिङ्ग, एकवचन, प्रथमा; संख्या 23
अवन्तीनाम्of Avanti
अवन्तीनाम्:
TypeNoun (regional)
Rootअवन्ती
Formस्त्रीलिङ्ग, बहुवचन, षष्ठी; जनपद/देशविशेष
अमितम्unlimited/indefinite (not fixed)
अमितम्:
TypeAdjective (used predicatively)
Rootअमित
Formनपुंसकलिङ्ग, एकवचन, प्रथमा/द्वितीया; ‘अपरिमित’
अपरान्तानाम्of Aparānta
अपरान्तानाम्:
TypeNoun (regional)
Rootअपरान्त
Formपुंलिङ्ग/नपुंसकलिङ्ग, बहुवचन, षष्ठी; देशविशेष
हैमन्यानाम्of the Haimaniya region/people
हैमन्यानाम्:
TypeNoun (regional)
Rootहैमनीय
Formस्त्रीलिङ्ग/पुंलिङ्ग, बहुवचन, षष्ठी; देश/जनपद-विशेष
and
:
TypeParticle
Root
Formअव्यय; समुच्चय
कुल्या-वापानाम्of canal-reservoirs (canal-fed tanks)
कुल्या-वापानाम्:
TypeNoun
Rootवाप
Formपुंलिङ्ग, बहुवचन, षष्ठी; ‘कुल्या’ उपपद-निर्देश
and
:
TypeParticle
Root
Formअव्यय; समुच्चय
कालतःaccording to time/season
कालतः:
TypeNoun (adverbial ablative)
Rootकाल
Formपुंलिङ्ग, एकवचन, पञ्चमी; अव्ययीभावार्थे ‘कालतः’ = ‘समयानुसारम्/ऋतुवशात्’
J
Jāṅgala (arid tracts)
Ā
Ānūpa (marshy tracts)
D
Deśa
V
Vāpa
A
Aśmaka
A
Avanti
A
Aparānta
H
Haimanya (winter season/crops)
K
Kulyā-vāpa (canal irrigation)

FAQs

To calibrate taxation, sowing schedules, irrigation priorities, and famine-risk planning to local ecological realities rather than a single empire-wide norm.

It signals high variability/uncertainty, requiring flexible assessment instead of rigid targets—an administrative cue to rely on observation-based decisions.