Previous Sutra
Next Sutra

Sutra 5

पीतकास्ताम्रकास्ताम्रपीतका वा भूमिप्रस्तरधातवो भिन्ना नीलराजीवन्तो मुद्गमाषकृसरवर्णा वा दधिबिन्दुपिण्डचित्रा हरिद्राहरीतकीपद्मपत्त्रशैवलयकृत्प्लीहानवद्यवर्णा भिन्नाश्चुञ्चुवालुकालेखाबिन्दुस्वस्तिकवन्तः सुगुलिका अर्चिष्मन्तस्ताप्यमाना न भिद्यन्ते बहुफेनधूमाश्च सुवर्णधातवः प्रतीवापार्थास्ताम्ररूप्यवेधनाः ॥ कZ_०२.१२.०५ ॥

pītakās tāmrakās tāmrapītakā vā bhūmiprastaradhātavo bhinnā nīlarājīvanto mudgamāṣakṛsaravarṇā vā dadhibindupiṇḍacitrā haridrāharītakīpadmapattraśaivalayakṛtplīhānavadyavarṇā bhinnāś cuñcuvālukālekhābindusvastikavantaḥ sugulikā arciṣmantaḥ tāpyamānā na bhidyante bahuphenadhūmāś ca suvarṇadhātavaḥ pratīvāpārthās tāmrarūpyavedhanāḥ

Gold ores from earth/rock may be yellowish, coppery, or copper-yellow; when broken they may show blue streaks like a blue lotus, or colours like green gram, black gram, or rice-gruel; or be mottled like curd-drops and lumps; or like turmeric, harītakī, lotus-leaf, algae, artificial verdigris, spleen-colour, or flawless hues. When broken they may bear lines, dots, sand-like grains, and even swastika-like marks; they appear as small rounded pellets, are lustrous, and when heated do not split; they emit abundant froth and smoke. These are gold ores, suitable for alloying, and capable of ‘piercing’ (assaying/indicating) copper and silver.

पीतकाःyellow(-coloured)
पीतकाः:
TypeNoun/Adjective
Rootपीतक (पीत)
Formप्रथमा-बहुवचनम्, पुंलिङ्ग (धातवः इति विशेष्यस्य विशेषणम्)
ताम्रकाःcoppery/reddish
ताम्रकाः:
TypeNoun/Adjective
Rootताम्रक
Formप्रथमा-बहुवचनम्, पुंलिङ्ग; विशेषणम्
ताम्रपीतकाःcopper-and-yellowish (mixed hue)
ताम्रपीतकाः:
TypeNoun/Adjective
Rootताम्र-पीतक
Formप्रथमा-बहुवचनम्, पुंलिङ्ग; विशेषणम्
वाor
वा:
TypeParticle
Rootवा
Formविकल्पार्थक-अव्ययम्
भूमि-प्रस्तर-धातवःores/minerals in the ground’s rock strata
भूमि-प्रस्तर-धातवः:
TypeNoun
Rootधातु
Formप्रथमा-बहुवचनम्, पुंलिङ्ग; समासः = भूमेः प्रस्तरे (भूमिप्रस्तरे) ये धातवः
भिन्नाःbroken/split (when fractured)
भिन्नाः:
TypeParticiple
Rootभिद्
Formभूतकृदन्त (क्त), प्रथमा-बहुवचनम्, पुंलिङ्ग; ‘धातवः’ इत्यस्य विशेषणम्
नील-राजीवन्तःhaving blue streaks/marks (blue-lotus-like)
नील-राजीवन्तः:
TypeAdjective
Rootराजीवत्
Formप्रथमा-बहुवचनम्, पुंलिङ्ग; ‘नील’ इति उपपद-विशेषणम्
मुद्ग-माष-कृसर-वर्णाःof the colour of green gram, black gram, or gruel/rice-porridge
मुद्ग-माष-कृसर-वर्णाः:
TypeAdjective
Rootवर्ण
Formप्रथमा-बहुवचनम्, पुंलिङ्ग; ‘मुद्ग, माष, कृसर’ इव वर्णः येषाम्
वाor
वा:
TypeParticle
Rootवा
Formविकल्पार्थक-अव्ययम्
दधि-बिन्दु-पिण्ड-चित्राःmottled with clots/spots like curd-drops
दधि-बिन्दु-पिण्ड-चित्राः:
TypeAdjective
Rootचित्र
Formप्रथमा-बहुवचनम्, पुंलिङ्ग; दधिबिन्दुपिण्डैः चित्राः (चित्त्रिताः)
हरिद्रा-हरीतकी-पद्म-पत्त्र-शैवलयकृत्-प्लीहानवद्य-वर्णाःhaving faultless colour like turmeric, haritaki, lotus-leaf, algae-made (greenish), or spleen (dark-reddish)
हरिद्रा-हरीतकी-पद्म-पत्त्र-शैवलयकृत्-प्लीहानवद्य-वर्णाः:
TypeAdjective
Rootवर्ण
Formप्रथमा-बहुवचनम्, पुंलिङ्ग; बहुव्रीहिः—येषां वर्णः हरिद्रा/हरीतकी/पद्मपत्त्र/शैवलयकृत्/प्लीहानवद्य इव
भिन्नाःwhen broken (again: on fracture)
भिन्नाः:
TypeParticiple
Rootभिद्
Formभूतकृदन्त (क्त), प्रथमा-बहुवचनम्, पुंलिङ्ग; पुनरपि ‘धातवः’ विशेषणम्
चुञ्चु-वालुका-लेखा-बिन्दु-स्वस्तिक-वन्तःbearing lines, dots, and swastika-like marks like (bird-)beak sand-patterns
चुञ्चु-वालुका-लेखा-बिन्दु-स्वस्तिक-वन्तः:
TypeAdjective
Rootवन्त् (मतुप्-अर्थे)
Formप्रथमा-बहुवचनम्, पुंलिङ्ग; चुञ्चु-वालुका-लेखा-बिन्दु-स्वस्तिकाः येषु सन्ति ते
सुगुलिकाःwell-rounded; pellet-like (in lumps)
सुगुलिकाः:
TypeAdjective/Noun
Rootसुगुलिका
Formप्रथमा-बहुवचनम्, पुंलिङ्ग; विशेषणम्
अर्चिष्मन्तःlustrous; having flame-like sheen
अर्चिष्मन्तः:
TypeAdjective
Rootअर्चिष्मत्
Formप्रथमा-बहुवचनम्, पुंलिङ्ग; विशेषणम्
ताप्यमानाःwhen being heated
ताप्यमानाः:
TypeParticiple
Rootतप् (तापयति)
Formवर्तमानकृदन्त (शानच्), प्रथमा-बहुवचनम्, पुंलिङ्ग; कर्मणि/मध्यभावे—‘being heated’
not
:
TypeParticle
Root
Formनिषेधार्थक-अव्ययम्
भिद्यन्तेthey split/break
भिद्यन्ते:
TypeVerb
Rootभिद्
Formलट्, आत्मनेपदम्, प्रथमपुरुष-बहुवचनम्
बहु-फेन-धूमाःhaving much froth/scum and smoke
बहु-फेन-धूमाः:
TypeAdjective
Rootधूम
Formप्रथमा-बहुवचनम्, पुंलिङ्ग; बहवः फेनाः (फेनवत्) धूमाः येषाम्
and
:
TypeParticle
Root
Formसमुच्चयार्थक-अव्ययम्
सुवर्ण-धातवःgold-ores
सुवर्ण-धातवः:
TypeNoun
Rootधातु
Formप्रथमा-बहुवचनम्, पुंलिङ्ग; सुवर्णस्य धातवः
प्रतीवापार्थाःsuitable for admixture/alloying (as an added charge)
प्रतीवापार्थाः:
TypeAdjective
Rootप्रतीवापार्थ
Formप्रथमा-बहुवचनम्, पुंलिङ्ग; प्रतीवापाय अर्हाः/उपयुक्ताः
ताम्र-रूप्य-वेधनाःable to pierce/assay copper and silver
ताम्र-रूप्य-वेधनाः:
TypeAdjective/Noun
Rootवेधन
Formप्रथमा-बहुवचनम्, पुंलिङ्ग; ताम्रं रूप्यं च वेधयन्ति/वेधनं कुर्वन्ति (धातु-परिक्षण/भेदनार्थ)
G
gold ore
C
copper
S
silver

FAQs

Because heat response is a practical authenticity/quality signal relevant to smelting outcomes; it reduces processing losses and guides state acceptance/rejection.