Adhyaya 24: The Glory of Prithudaka Tirtha and the Akshaya Tithi at Kurukshetra
पृथूदक-तीर्थमाहात्म्य एवं अक्षया-तिथिवर्णन (Pṛthūdaka-Tīrtha-Māhātmya evaṃ Akṣayā-Tithi-Varṇana)
Akshaya Tithi at Kurukshetra
Within the Pulastya–Nārada narrative frame, this Adhyāya presents a Kurukṣetra-centered tīrtha-māhātmya in which Devadeva (Hari addressed as Murāri) directs the gods to the mahātīrtha Pṛthūdaka, praised as intrinsically purifying and fear-dispelling. The sanctity is calendrically anchored: when the luminaries and Bṛhaspati align in Mṛgaśiras, the day is celebrated as Akṣayā, a time especially efficacious for pitṛ-tarpaṇa and śrāddha on the banks of the east-flowing (prācī) Sarasvatī. The devas, led by Indra, enact the pilgrimage, bathe, and request Bṛhaspati to ‘authorize’ the auspicious configuration, foregrounding Purāṇic ritual time as a theological instrument. The chapter then pivots to a genealogical-etiological strand: Indra’s pious offering to the Pitṛs yields Menā, given to Himavān, and the union produces three exceptionally beautiful daughters—linking śrāddha-merit, sacred geography, and dynastic cosmology in a syncretic Purāṇic register.
Divine Beings
Sacred Geography
Mortal & Asura Figures
Key Content Points
- Devadeva/Murāri instructs the gods to proceed to Kurukṣetra’s Pṛthūdaka, a mahātīrtha described as puṇya and pāpa-bhaya-apaha (sin- and fear-removing).
- Ritual time is specified through astral markers: the Mṛgaśiras nakṣatra with Sun, Moon, and Bṛhaspati yields the celebrated Akṣayā tithi, ideal for śrāddha and pitṛ-ārādhana at the prācī Sarasvatī.
- After the devas bathe, they petition Bṛhaspati to effect/confirm the auspicious configuration; the narrative then connects pitṛ-bhakti to lineage by recounting Indra’s piṇḍa-offering and the consequent bestowal of Menā to Himavān, leading to three divine-like daughters.
Shlokas in Adhyaya 24
Verse 1
देवदेव उवाच एवं पृथूदको देवाः पुण्यः पापभयापहः तं गच्छध्वं महातीर्थं यावत् संनिधिवोधितम्
Der Herr der Götter sprach: „So also, o Götter, ist dieses Pṛthūdaka verdienstvoll und nimmt die aus Sünde entspringende Furcht hinweg. Geht zu jener großen tīrtha, wie es hinsichtlich seiner sannidhi, seiner heiligenden göttlichen Gegenwart in der Nähe, verkündet wurde.“
Verse 2
यदा मृगशिरोऋक्षे शशिसूर्यौ बृहस्पतिः तिष्ठन्ति सा तिथिः पुण्या त्वक्षया परिगीयते
„Wenn Mond und Sonne zusammen mit Jupiter (Bṛhaspati) im Mondhaus Mṛgaśiras stehen, dann ist dieser tithi heilig; er wird als ‚Akṣayā‘ gepriesen, der unvergängliches Verdienst verleiht.“
Verse 3
तं गच्छध्वं सुरश्रेष्ठा यत्र प्राची सरस्वती पितॄन् आराधयध्वं हि तत्र श्राद्धेन भक्तिततः
„Geht dorthin, o ihr Besten der Götter, wo die ostwärts fließende Sarasvatī ist. Dort verehrt wahrlich die Pitṛs (Ahnen) durch die Darbringung des śrāddha, in hingebungsvoller Andacht.“
Verse 4
ततो मुरारिवचनं श्रुत्वा देवाः सवासवाः समाजग्मुः कुरुक्षेत्रे पुण्यतीर्थं पृथूदकम्
„Daraufhin, nachdem sie die Worte Murāris (Viṣṇu) vernommen hatten, versammelten sich die Götter — zusammen mit Vāsava (Indra) — in Kurukṣetra, an der heiligen Tīrtha-Furt namens Pṛthūdaka.“
Verse 5
तत्र स्नात्वा सुराः सर्वे बृहस्पतिमचोदयन् विशस्व भगवन् ऋक्षमिमं मृशिरं कुरु पुण्यां तिथिं पापहरां तव कालो ऽयमागतः
„Nachdem sie dort gebadet hatten, drängten alle Götter Bṛhaspati: ‚O Bhagavān, verkünde es deutlich; bestimme uns dieses Nakṣatra und mache eine glückverheißende Tithi kund, die Sünde tilgt. Deine Zeit ist nun gekommen.‘“
Verse 6
प्रवर्तते रविस्तत्र चन्द्रमापि विशत्यसौ त्वदायत्तं गुरो कार्यं सुराणां तत् कुरुष्व च
„Dort schreitet die Sonne auf ihrer Bahn fort, und auch der Mond tritt in seinen Lauf ein. O Guru, das Werk der Götter hängt von dir ab; darum vollbringe auch du die erforderliche Pflicht.“
Verse 7
इत्येवमुक्तो देवैस्तु देवाचार्यो ऽब्रवीदिदम् यदि वर्षाधिपो ऽहं स्यां ततो यास्यामि देवताः
„So von den Göttern angesprochen, sprach der Lehrer der Götter: ‚Wenn ich der Herr des Jahres werde, dann werde ich gehen, o ihr Gottheiten.‘“
Verse 8
आषाढे मासि मार्गर्क्षे चन्द्रक्षयतिथिर्हि या तस्यां पुरन्दरः प्रीतः पिण्डं पितृषु भक्तितः
Im Monat Āṣāḍha, unter dem Mondasterismus (Nakṣatra) namens Mārga, am Tithi, der „candrakṣaya“ (Abnahme des Mondes) heißt, ist Purandara (Indra) an jenem Anlass erfreut, wenn den Pitṛs in Hingabe eine Piṇḍa-Opfergabe dargebracht wird.
Verse 9
प्रादात् तिलमधून्मिश्रं हविष्यान्नं कुरुष्वथ ततः प्रीतास्तु पितरस्तां प्राहुस्तनयां निजाम
Er gab eine Haviṣya-Speise, mit Sesam und Honig vermischt. Daraufhin erklärten die Pitṛs, erfreut, sie sei seine eigene Tochter.
Verse 10
मेनां देवाश्च शैलाय हिमयुक्ताय वै ददुः तां मेनां हिमवांल्लब्ध्वा प्रसादाद् दैवतेष्वथ प्रीतिमानभवच्चासौ रराम च यथेच्छया
Die Götter gaben Menā dem schneebedeckten Berg Himavat. Nachdem Himavat Menā durch die Gunst der Gottheiten erlangt hatte, wurde er freudig und ergötzte sich mit ihr nach seinem Belieben.
Verse 11
ततो हिमाद्रिः पितृकन्यया समं समर्पयन् वै विषयान् यथैष्टम् अजीजनत् सा तनयाश्च तिस्रो रूपातियुक्ताः सुरयोषितोपमाः
Daraufhin genoss Himādri (Himavat) zusammen mit der von den Pitṛs geborenen Jungfrau (Menā) die Sinnesobjekte nach Wunsch; und sie gebar drei Töchter von überragender Schönheit, den himmlischen Jungfrauen vergleichbar.
Frequently Asked Questions
The chapter uses the honorific Devadeva while also identifying the speaker as Murāri (a Viṣṇu epithet), a Purāṇic strategy that normalizes shared divine sovereignty and ritual authority across sectarian vocabularies, even as the narrative remains focused on tīrtha and śrāddha praxis.
Pṛthūdaka in Kurukṣetra is presented as a mahātīrtha whose bath removes pāpa and fear; its efficacy is heightened when performed at the prācī Sarasvatī, where pitṛ-ārādhana through śrāddha is explicitly prescribed, making the site a ritual node in the Sarasvatī-basin pilgrimage map.
No. The passage functions primarily as a Kurukṣetra tīrtha-māhātmya and a pitṛ-ritual calendar note (Akṣayā tithi), followed by a genealogical-etiological account (Indra’s offering leading to Menā and Himavān’s progeny), rather than the Bali–Vāmana conflict sequence.