Skanda Purana — Prabhasa Khanda, Shloka 65

Devanagari script

तदेवं जायते सर्वं सुरेश्वर धरातले । एवं देवांगना काचिदाचक्षंती पुरंदरम् । निवार्य हस्तमुद्यम्य गजेंद्रं चारुलोचना

Transliteration

tadevaṃ jāyate sarvaṃ sureśvara dharātale | evaṃ devāṃganā kācidācakṣaṃtī puraṃdaram | nivārya hastamudyamya gajeṃdraṃ cārulocanā

Translation

So, o Herr der Götter, geschieht all dies auf Erden. Auf diese Weise sprach eine himmlische Jungfrau zu Purandara; die Schönäugige hielt ihn zurück, die Hand erhoben zum erhabenen Elefantenkönig.

Word by Word

• तत्: that (this matter)
• तत्: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन (pronoun; neuter nom/acc sg)

• एवम्: thus
• एवम्: Sambandha (Adverbial/क्रियाविशेषण)
• Type: Indeclinable
• Root: एवम् (अव्यय)
• Form: प्रकारवाचक अव्यय (adverb of manner)

• जायते: arises/comes to be
• जायते: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: जन् (धातु)
• Form: लट्-लकार, प्रथमपुरुष, एकवचन; आत्मनेपद (present, 3rd sg, middle)

• सर्वम्: everything
• सर्वम्: Karta (Subject complement/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: सर्व (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन (neuter nom/acc sg)

• सुरेश्वर: O lord of the gods
• सुरेश्वर: Sambodhana (Address/सम्बोधन)
• Type: Noun
• Root: सुरेश्वर (प्रातिपदिक)
• Form: समास: सुराणाम् ईश्वरः (षष्ठी-तत्पुरुष); पुंलिङ्ग, सम्बोधन, एकवचन (vocative singular)

• धरातले: on the surface of the earth
• धरातले: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: धरातल (प्रातिपदिक)
• Form: समास: धरायाः तलम् (षष्ठी-तत्पुरुष); नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन (locative singular)

• एवम्: thus
• एवम्: Sambandha (Adverbial/क्रियाविशेषण)
• Type: Indeclinable
• Root: एवम् (अव्यय)
• Form: प्रकारवाचक अव्यय (adverb)

• देवाङ्गना: a celestial maiden
• देवाङ्गना: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: देव + अङ्गना (प्रातिपदिक)
• Form: समास: देवानाम् अङ्गना (षष्ठी-तत्पुरुष); स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन (nominative singular)

• काचित्: some (one)
• काचित्: Karta (Apposition/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: क (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन (indefinite pronoun: ‘some’)

• आचक्षन्ती: speaking/telling
• आचक्षन्ती: Karta (Agent/कर्ता)
• Type: Verb
• Root: आ-चक्ष् (धातु) → आचक्षन्ती (कृदन्त-प्रातिपदिक)
• Form: वर्तमानकाले शतृ-प्रत्ययान्त (present active participle); स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन (fem nom sg)

• पुरन्दरम्: Purandara (Indra)
• पुरन्दरम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: पुरन्दर (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन (accusative singular)

• निवार्य: having restrained
• निवार्य: Purvakala (Prior action/पूर्वकाल)
• Type: Verb
• Root: नि-वार् (धातु) → निवार्य (कृदन्त)
• Form: क्त्वा-प्रत्ययान्त अव्ययभाव (gerund/absolutive); ‘having restrained/checked’

• हस्तम्: hand
• हस्तम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: हस्त (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन (accusative singular)

• उद्यम्य: having raised
• उद्यम्य: Purvakala (Prior action/पूर्वकाल)
• Type: Verb
• Root: उद्-यम् (धातु) → उद्यम्य (कृदन्त)
• Form: क्त्वा-प्रत्ययान्त अव्ययभाव (gerund); ‘having raised/lifted’

• गजेन्द्रम्: lord of elephants
• गजेन्द्रम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: गज + इन्द्र (प्रातिपदिक)
• Form: समास: गजानाम् इन्द्रः (षष्ठी-तत्पुरुष); पुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन (accusative singular)

• चारुलोचना: beautiful-eyed
• चारुलोचना: Karta (Qualifier of subject/कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: चारु + लोचना (प्रातिपदिक)
• Form: समास: चारु लोचनं यस्याः/या (कर्मधारय); स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन (fem nom sg)

Speaker

Narrative voice within the Prabhāsa-khaṇḍa māhātmya (speaker not explicit in this snippet)

Skanda Dialogue

Listener: Purandara (Indra)

Visual Art Cues

Scene: In a celestial court, an apsaras with beautiful eyes raises her hand to restrain Purandara (Indra) as he moves toward his lordly elephant; she narrates events ‘on earth’ to him.

Characters & Entities

• Sureśvara
• Purandara (Indra)
• Devāṅganā
• Gajendra (elephant)

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Purāṇic māhātmyas often teach through divine narratives—guidance and restraint can redirect even the king of gods toward dharma.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

The broader discourse belongs to Vastrāpathakṣetra-māhātmya in the Prabhāsa Khaṇḍa.

What ritualistic prescription is mentioned?

No direct ritual here; it transitions into a counsel-driven passage that supports the Śiva-vrata theme.