Previous Verse
Next Verse

Skanda Purana — Nagara Khanda, Shloka 122

येन नागा धरापृष्ठे निर्गच्छंति व्रजंति च । तेन मार्गेण गत्वा त्वं पाताले हाटकेश्वरम् । स्नात्वा पातालगंगायां पूजयस्व महेश्वरम्

yena nāgā dharāpṛṣṭhe nirgacchaṃti vrajaṃti ca | tena mārgeṇa gatvā tvaṃ pātāle hāṭakeśvaram | snātvā pātālagaṃgāyāṃ pūjayasva maheśvaram

Auf demselben Pfad, auf dem die Nāgas zur Erdoberfläche hervortreten und wieder zurückkehren, geh auch du diesen Weg zu Hāṭakeśvara in Pātāla. Nachdem du in der Pātāla-Gaṅgā gebadet hast, verehre Maheśvara.

येनby which; through which
येन:
Karana (Instrument/करण)
TypeNoun
Rootयद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुं/नपुंसक, तृतीया (3rd/करण), एकवचन; सम्बन्धसूचक (relative)
नागाःserpents; nāgas
नागाः:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootनाग (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), बहुवचन
धरापृष्ठेon the earth’s surface
धरापृष्ठे:
Adhikarana (Locus/अधिकरण)
TypeNoun
Rootधरा (प्रातिपदिक) + पृष्ठ (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (7th), एकवचन; ‘धरायाः पृष्ठम्’
निर्गच्छन्तिgo out; emerge
निर्गच्छन्ति:
Kriya (Action/क्रिया)
TypeVerb
Rootनिर्-√गम् (धातु)
Formलट् (Present), परस्मैपद, प्रथमपुरुष (3rd), बहुवचन
व्रजन्तिgo; proceed
व्रजन्ति:
Kriya (Action/क्रिया)
TypeVerb
Root√व्रज् (धातु)
Formलट् (Present), परस्मैपद, प्रथमपुरुष (3rd), बहुवचन
and
:
Sambandha (Connector/सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formसमुच्चयार्थक अव्यय (conjunction)
तेनby that; through that
तेन:
Karana (Instrument/करण)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुं/नपुंसक, तृतीया (3rd/करण), एकवचन
मार्गेणby the path; along the route
मार्गेण:
Karana (Instrument/करण)
TypeNoun
Rootमार्ग (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, तृतीया (3rd/करण), एकवचन
गत्वाhaving gone
गत्वा:
Purvakala (Prior action/पूर्वकाल)
TypeIndeclinable
Root√गम् (धातु)
Formक्त्वान्त अव्यय (gerund) = having gone
त्वम्you
त्वम्:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootत्वद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formप्रथमा (1st), एकवचन
पातालेin the netherworld
पाताले:
Adhikarana (Locus/अधिकरण)
TypeNoun
Rootपाताल (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (7th), एकवचन
हाटकेश्वरम्Hāṭakeśvara (Śiva)
हाटकेश्वरम्:
Karma (Object/कर्म)
TypeNoun
Rootहाटकेश्वर (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया (2nd/कर्म), एकवचन
स्नात्वाhaving bathed
स्नात्वा:
Purvakala (Prior action/पूर्वकाल)
TypeIndeclinable
Root√स्ना (धातु)
Formक्त्वान्त अव्यय (gerund) = having bathed
पातालगंगायाम्in the Pātāla-Gaṅgā
पातालगंगायाम्:
Adhikarana (Locus/अधिकरण)
TypeNoun
Rootपाताल (प्रातिपदिक) + गङ्गा (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, सप्तमी (7th), एकवचन; ‘पाताले स्थितायां गङ्गायाम्’
पूजयस्वworship
पूजयस्व:
Kriya (Action/क्रिया)
TypeVerb
Root√पूज् (धातु)
Formलोट् (Imperative), आत्मनेपद, मध्यमपुरुष (2nd), एकवचन
महेश्वरम्Maheśvara (Śiva)
महेश्वरम्:
Karma (Object/कर्म)
TypeNoun
Rootमहेश्वर (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया (2nd), एकवचन

Divine voice (Ākāśavāṇī)

Tirtha: Pātāla-Gaṅgā; Hāṭakeśvara (Pātāla)

Type: sangam

Listener: Śakra (Indra)

Scene: A dramatic descent through a serpent-cavern; nāgas moving along the same corridor; below, a luminous subterranean river (Pātāla-Gaṅgā) and a Śiva shrine of Hāṭakeśvara where Indra performs snāna and then pūjā.

N
Nāgas
D
Dharāpṛṣṭha (earth’s surface)
P
Pātāla
H
Hāṭakeśvara
P
Pātāla-Gaṅgā
M
Maheśvara (Śiva)

FAQs

Purification is attained by approaching Śiva in the rightly revealed place and performing snāna and pūjā with obedience and faith.

Hāṭakeśvara in Pātāla and the Pātāla-Gaṅgā are the central tīrthas, accessed via the Nāgabila path.

Travel by the Nāga-path to Pātāla, bathe in Pātāla-Gaṅgā, and worship Maheśvara (Śiva) at Hāṭakeśvara.