Skanda Purana — Nagara Khanda, Shloka 49

Devanagari script

चर्मकारेण संजज्ञे नटश्चांत्यजसंज्ञकः । चत्वारः क्षेत्रसंभूता एते क्षेत्रे द्विजन्मनाम्

Transliteration

carmakāreṇa saṃjajñe naṭaścāṃtyajasaṃjñakaḥ | catvāraḥ kṣetrasaṃbhūtā ete kṣetre dvijanmanām

Translation

Aus dem Lederarbeiter entstand der Naṭa, als antyaja bezeichnet. Diese vier gelten als aus dem „Feld“ (kṣetra) geboren, innerhalb des Feldes der Zweimalgeborenen.

Word by Word

• चर्मकारेण: by a leather-worker
• चर्मकारेण: Karana (Instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: चर्मकार (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति, एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुष (चर्मणः कारः/कारकः)

• संजज्ञे: was born, came into being
• संजज्ञे: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: सम्-जन् (धातु)
• Form: लिट्-लकार (Perfect), प्रथम-पुरुष, एकवचन; आत्मनेपद

• नटः: actor, dancer
• नटः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: नट (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

• च: and
• च: Sambandha (Connector/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चयार्थक-अव्यय (conjunction)

• अन्त्यजसंज्ञकः: having the designation ‘antyaja’
• अन्त्यजसंज्ञकः: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: अन्त्यज + संज्ञक (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुष (अन्त्यज-संज्ञा यस्य) विशेषणम् (qualifying ‘नटः’)

• चत्वारः: four
• चत्वारः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: चतुर् (संख्याप्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन (numeral used substantively)

• क्षेत्रसम्भूताः: born from the field (womb)
• क्षेत्रसम्भूताः: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: क्षेत्र + सम्भूत (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन; षष्ठी-तत्पुरुष (क्षेत्रात् सम्भूताः) विशेषणम् (qualifying ‘चत्वारः’)

• एते: these
• एते: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: एतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन, सर्वनाम

• क्षेत्रे: in the field (womb)
• क्षेत्रे: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: क्षेत्र (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति, एकवचन

• द्विजन्मनाम्: of the twice-born
• द्विजन्मनाम्: Sambandha (Genitive relation/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: द्वि + जन्मन् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति, बहुवचन; कर्मधारय/तत्पुरुष-प्रयोग (द्विजः जन्म यस्य/द्विजन्मा)

Speaker

Bṛhaspati

Skanda Dialogue

Listener: Indra

Visual Art Cues

Scene: Bṛhaspati completes a fourfold set: Carmakṛt leading to Naṭa; behind them a stylized ‘field’ motif (furrows/lotus-grid) indicating kṣetra; Indra’s expression shifts to contemplative gravity.

Characters & Entities

• Carmakāra
• Naṭa
• Antyaja
• Dvija

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

The text continues its internal taxonomy, using the metaphor of ‘kṣetra’ (field) to describe derivation within a traditional explanatory model.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

None; it is part of the chapter’s explanatory discourse.

What ritualistic prescription is mentioned?

None; it is genealogical/terminological.