Previous Verse
Next Verse

Skanda Purana — Nagara Khanda, Shloka 14

चतुर्हस्तानि कुण्डानि चतुर्दिक्षु प्रकल्पयेत । एकहस्तप्रमाणानि आयामव्यासविस्तरात् । ऐशान्यामपरां वेदिं हस्तमात्रां न्यसेच्छुभाम् । रत्निमात्रोत्थितां चैव ग्रहांस्तत्र प्रकल्पयेत्

caturhastāni kuṇḍāni caturdikṣu prakalpayeta | ekahastapramāṇāni āyāmavyāsavistarāt | aiśānyāmaparāṃ vediṃ hastamātrāṃ nyasecchubhām | ratnimātrotthitāṃ caiva grahāṃstatra prakalpayet

Er soll in den vier Himmelsrichtungen Feuergruben (Kuṇḍas) von vier Ellen anlegen, wobei jede in Länge, Breite und Ausdehnung das Maß einer Elle hat. Im Nordosten setze er eine weitere glückverheißende Vedī von einer Elle; dort richte er die Grahas (rituellen Stützen) ein, auf die Höhe einer Spanne erhoben.

caturhastānifour-cubit (in measure)
caturhastāni:
Visheshana (Qualifier/विशेषण)
TypeAdjective
Rootcatur + hasta (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, बहुवचन; द्विगुसमास (चत्वारः हस्ताः प्रमाणं यस्य)
kuṇḍānipits/altars (kuṇḍas)
kuṇḍāni:
Karma (Object/कर्म)
TypeNoun
Rootkuṇḍa (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, बहुवचन
caturdikṣuin the four directions
caturdikṣu:
Adhikarana (Location/अधिकरण)
TypeNoun
Rootcatur + diś (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग (दिश्), सप्तमी, बहुवचन; द्विगुसमास (चतस्रः दिशः)
prakalpayetashould arrange/construct
prakalpayeta:
Kriya (Action/क्रिया)
TypeVerb
Rootpra + √kḷp (धातु)
Formविधिलिङ् (optative), परस्मैपद, प्रथमपुरुष, एकवचन
ekahastapramāṇāniof one-cubit measure
ekahastapramāṇāni:
Visheshana (Qualifier/विशेषण)
TypeAdjective
Rooteka + hasta + pramāṇa (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, बहुवचन; षष्ठी-तत्पुरुष (एकहस्तस्य प्रमाणम्)
āyāma-vyāsa-vistarātfrom (the measures of) length, breadth, and extent
āyāma-vyāsa-vistarāt:
Apadana (Source/अपाादान)
TypeNoun
Rootāyāma + vyāsa + vistara (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, पञ्चमी, एकवचन; इतरेतर-द्वन्द्व (आयामश्च व्यासश्च विस्तारश्च)
aiśānyāmnortheastern
aiśānyām:
Visheshana (Qualifier/विशेषण)
TypeAdjective
Rootaiśānī (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन
aparāmother/further
aparām:
Visheshana (Qualifier/विशेषण)
TypeAdjective
Rootapara (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन
vedimaltar-platform (vedī)
vedim:
Karma (Object/कर्म)
TypeNoun
Rootvedī (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन
hastamātrāmonly a cubit (in size)
hastamātrām:
Visheshana (Qualifier/विशेषण)
TypeAdjective
Roothasta + mātra (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; तत्पुरुष (हस्तमात्रा = हस्तपरिमिता)
nyasetshould place
nyaset:
Kriya (Action/क्रिया)
TypeVerb
Rootni + √as (धातु)
Formविधिलिङ् (optative), परस्मैपद, प्रथमपुरुष, एकवचन
śubhāmauspicious
śubhām:
Visheshana (Qualifier/विशेषण)
TypeAdjective
Rootśubha (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन
ratnimātrotthitāmraised to the measure of a span
ratnimātrotthitām:
Visheshana (Qualifier/विशेषण)
TypeAdjective
Rootratni + mātra + utthita (प्रातिपदिक/कृदन्त)
Formस्त्रीलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; भूतकृदन्त (उत्+√स्था, क्त); तत्पुरुष (रत्निमात्रया उत्थिता)
caand
ca:
Sambandha (Connector/सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootca (अव्यय)
Formसमुच्चयबोधक अव्यय (conjunction)
evaindeed/just
eva:
Sambandha (Emphasis/अवधारण)
TypeIndeclinable
Rooteva (अव्यय)
Formअवधारणार्थक अव्यय (emphatic particle)
grahānposts/pegs (grahas)
grahān:
Karma (Object/कर्म)
TypeNoun
Rootgraha (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया, बहुवचन
tatrathere
tatra:
Adhikarana (Location/अधिकरण)
TypeIndeclinable
Roottatra (अव्यय)
Formदेशवाचक अव्यय (locative adverb)
prakalpayetshould arrange/set up
prakalpayet:
Kriya (Action/क्रिया)
TypeVerb
Rootpra + √kḷp (धातु)
Formविधिलिङ् (optative), परस्मैपद, प्रथमपुरुष, एकवचन

Bhartṛyajña

Type: kshetra

Scene: A ritual ground with four kuṇḍas placed to the cardinal directions; in the northeast a small raised vedi with graha-stands; priests marking one-cubit dimensions and setting supports to span-height.

FAQs

Ritual order mirrors cosmic order; directional arrangement and measured construction are treated as dharmic precision.

The verse provides general ritual layout for a tīrtha-based ceremony; the named tīrtha is contextual in the chapter.

Set four kuṇḍas in the four directions, place an additional one-hasta vedi in the northeast, and install ritual fixtures raised to span-height.