Skanda Purana — Nagara Khanda, Shloka 23

Devanagari script

गंगां स्मरति यो नित्यमुदपात्रसमीपतः । तद्गांगेयं जलं जातं तेन स्नानं समाचरेत्

Transliteration

gaṃgāṃ smarati yo nityamudapātrasamīpataḥ | tadgāṃgeyaṃ jalaṃ jātaṃ tena snānaṃ samācaret

Translation

Wer täglich, nahe bei einem Wassergefäß, der Gaṅgā gedenkt, dessen Wasser wird zu «Gaṅgā-Wasser»; damit soll er das Bad ordnungsgemäß vollziehen.

Word by Word

• गंगाम्: Gaṅgā
• गंगाम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: गङ्गा (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति (Accusative/2nd), एकवचन

• स्मरति: remembers
• स्मरति: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: स्मृ (धातु)
• Form: लट्, परस्मैपद, प्रथमपुरुष, एकवचन

• यः: who
• यः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: यद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

• नित्यम्: always
• नित्यम्: Sambandha (Adverbial/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: नित्य (प्रातिपदिक)
• Form: अव्ययीभावेन प्रयुक्तम्; क्रियाविशेषण (adverbial accusative)

• उदपात्रसमीपतः: from near a water-vessel
• उदपात्रसमीपतः: Apadana (Source/Point of reference/अपादान)
• Type: Indeclinable
• Root: उद-पात्र-समীপ (प्रातिपदिक; समास)
• Form: अव्यय; तसिल्-प्रत्ययान्त (ablatival adverb) ‘-तः’; समासः (उदकस्य पात्रम् = उदपात्रम्; तस्य समीपः; तस्मात् -तः)

• तत्: that
• तत्: Karta (Subject qualifier/कर्ता-विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; विशेषणम् (गांगेयम्)

• गांगेयम्: belonging to Gaṅgā
• गांगेयम्: Karta (Subject qualifier/कर्ता-विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: गाङ्गेय (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; तद्धित (अपत्य/सम्बन्धार्थ) ‘गङ्गायाः सम्बन्धि’

• जलम्: water
• जलम्: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: जल (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

• जातम्: has become/arisen
• जातम्: Kriya (Predicative participle/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: जन् (धातु)
• Form: क्त-प्रत्ययान्त (Past Passive Participle), नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; ‘उत्पन्नम्’

• तेन: with that (water)
• तेन: Karana (Instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति (Instrumental/3rd), एकवचन

• स्नानम्: bathing
• स्नानम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: स्नान (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति (Accusative/2nd), एकवचन

• समाचरेत्: should perform
• समाचरेत्: Kriya (Injunctive/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: सम्-आ-चर् (धातु)
• Form: विधिलिङ् (Optative), परस्मैपद, प्रथमपुरुष, एकवचन

Speaker

Skanda (deduced from Nāgarakhaṇḍa Tīrthamāhātmya narrative style)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Gaṅgā (smṛti-prāpta—attained through remembrance)

Type: kshetra

Visual Art Cues

Scene: A devotee at dawn beside a small water pot (udapātra), eyes closed in Gaṅgā-smaraṇa; a subtle luminous stream symbolically descends into the vessel, making it Gaṅgā-jala; the devotee performs snāna with reverence.

Characters & Entities

• Gaṅgā
• Snāna

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Sacred remembrance (smaraṇa) carries transforming power, making devotion a bridge to tīrtha-merit even at home.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

The Gaṅgā is glorified as the paradigmatic tīrtha whose sanctity can be invoked through remembrance.

What ritualistic prescription is mentioned?

Remember Gaṅgā near a water vessel and perform snāna using that water as Gaṅgā-jala.