Skanda Purana — Mahesvara Khanda, Shloka 73

Devanagari script

निर्द्धार्य चात्मनात्मानं सुखं बंधात्प्रमुच्यते । मायाजालमिदं सर्वं जगदेतच्चाराचरम्

Transliteration

nirddhārya cātmanātmānaṃ sukhaṃ baṃdhātpramucyate | māyājālamidaṃ sarvaṃ jagadetaccārācaram

Translation

Hat man das Selbst durch das Selbst erkannt, wird man froh vom Band befreit. Diese ganze Welt, das Bewegte und das Unbewegte, ist ein Netz der Māyā.

Word by Word

• निर्धार्य: having ascertained
• निर्धार्य: Kriyāviśeṣaṇa (क्रियाविशेषण)
• Type: Verb
• Root: निर्√धृ (धातु)
• Form: क्त्वान्त-अव्यय (Gerund/Absolutive), ‘having ascertained/determined’

• च: and
• च: Samuccaya (समुच्चय)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चयार्थक-अव्यय (conjunction)

• आत्मना: by the self
• आत्मना: Karaṇa (करण)
• Type: Noun
• Root: आत्मन् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, तृतीया (3rd/करण), एकवचन

• आत्मानम्: the self
• आत्मानम्: Karman (कर्म)
• Type: Noun
• Root: आत्मन् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया (2nd/कर्म), एकवचन

• सुखम्: easily
• सुखम्: Kriyāviśeṣaṇa (क्रियाविशेषण)
• Type: Indeclinable
• Root: सुख (प्रातिपदिक)
• Form: अव्ययीभाव-प्रयोगवत् क्रियाविशेषण (accusative adverb), ‘easily/comfortably’

• बन्धात्: from bondage
• बन्धात्: Apādāna (अपादान)
• Type: Noun
• Root: बन्ध (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, पञ्चमी (5th/अपादान), एकवचन

• प्रमुच्यते: is freed
• प्रमुच्यते: Kriyā (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: प्र√मुच् (धातु)
• Form: लट्-लकार (Present), आत्मनेपद, प्रथमपुरुष (3rd), एकवचन; कर्मणि-प्रयोग (passive sense): ‘is released’

• मायाजालम्: the net of illusion
• मायाजालम्: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: माया (प्रातिपदिक) + जाल (प्रातिपदिक)
• Form: तत्पुरुष-समास (मायायाः जालम्), नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन

• इदम्: this
• इदम्: Viśeṣaṇa (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: इदम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; विशेषणम्

• सर्वम्: all
• सर्वम्: Viśeṣaṇa (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: सर्व (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; विशेषणम्

• जगत्: world
• जगत्: Apposition (समानााधिकरण)
• Type: Noun
• Root: जगत् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन

• एतत्: this (very)
• एतत्: Viśeṣaṇa (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: एतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; विशेषणम्

• च: and
• च: Samuccaya (समुच्चय)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चयार्थक-अव्यय (conjunction)

• अराचरम्: moving and unmoving
• अराचरम्: Viśeṣaṇa (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: अचर (प्रातिपदिक) + आचर (प्रातिपदिक)
• Form: द्वन्द्व-समास (अचरं च आचरं च), नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; जगत्-विशेषणम्

Speaker

Śaṃkara (Śiva)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Kedāra-kṣetra

Type: kshetra

Visual Art Cues

Scene: A contemplative yogin near Kedāra perceives the world as a shimmering net; behind the veil stands luminous inner Self, calm and unbound.

Characters & Entities

• Ātman
• Māyā
• Jagat (world)

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Bondage ends through direct Self-realization; the world’s seeming solidity is described as māyā’s net.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

The instruction is embedded in Kedārakhaṇḍa’s sacred narrative frame, but it is not a direct tirtha-praise verse.

What ritualistic prescription is mentioned?

No external ritual; the prescription is inner ascertainment of the Self (ātma-nirṇaya).