Skanda Purana — Mahesvara Khanda, Shloka 51

Devanagari script

ध्येयमेतत्तव प्रोक्तं तस्माद्ध्यानं समाचरेत् । ध्यानस्य लक्षणं चैतन्निमेषार्धमपि स्फुटम्

Transliteration

dhyeyametattava proktaṃ tasmāddhyānaṃ samācaret | dhyānasya lakṣaṇaṃ caitannimeṣārdhamapi sphuṭam

Translation

Dieses Ziel der Meditation ist dir dargelegt worden; darum übe dhyāna. Dies ist das deutliche Kennzeichen der Versenkung—selbst für die Dauer eines halben Lidschlags.

Word by Word

• ध्येयम्: to be meditated upon
• ध्येयम्: Karya (Obligatory/कार्य)
• Type: Adjective
• Root: ध्यै (धातु) + यत् (कृदन्त-प्रत्यय)
• Form: यत्-प्रत्ययान्त कृदन्त (gerundive/भाव्य); नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन

• एतत्: this
• एतत्: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: एतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन

• तव: for you/of you
• तव: Shashthi-Sambandha (Genitive relation/षष्ठी-सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: युष्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: षष्ठी (6th), एकवचन; सम्बोधनार्थे/possessive genitive

• प्रोक्तम्: has been stated
• प्रोक्तम्: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: प्र-वच् (धातु) + क्त (कृदन्त)
• Form: क्त-प्रत्ययान्त भूतकर्मणि कृदन्त; नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; कर्मणि प्रयोगे ‘(इदं) प्रोक्तम्’

• तस्मात्: therefore
• तस्मात्: Hetu (Cause/हेतु)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पञ्चमी (5th), एकवचन; हेत्वर्थे/ablative of reason

• ध्यानम्: meditation
• ध्यानम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: ध्यान (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd), एकवचन

• समाचरेत्: should practice
• समाचरेत्: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: सम्-आ-चर् (धातु)
• Form: विधिलिङ् (optative), परस्मैपद, प्रथमपुरुष (3rd), एकवचन

• ध्यानस्य: of meditation
• ध्यानस्य: Shashthi-Sambandha (Genitive relation/षष्ठी-सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: ध्यान (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, षष्ठी (6th), एकवचन

• लक्षणम्: characteristic/definition
• लक्षणम्: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: लक्षण (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन

• च: and
• च: Sambandha (Connector/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: अव्यय (समुच्चयबोधक/conjunction)

• एतत्: this
• एतत्: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: एतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन

• निमेषार्धम्: half a blink
• निमेषार्धम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: निमेष (प्रातिपदिक) + अर्ध (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd), एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः (निमेषस्य अर्धम्)

• अपि: even
• अपि: Sambandha (Particle/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: अपि (अव्यय)
• Form: अव्यय (सम्भावना/अपि=even/also particle)

• स्फुटम्: clearly
• स्फुटम्: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: स्फुट (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; क्रियाविशेषणवत्/used predicatively

Speaker

Lomaharṣaṇa (Sūta) (deduced: Māheśvara-khaṇḍa narrative style)

Visual Art Cues

Scene: A teacher-figure instructs a disciple: the dhyeya form of Śiva appears as a steady inner image; a tiny motif of an eye-blink (nimēṣa) symbolizes the minimal unit of successful meditation.

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Knowing the dhyeya must be followed by disciplined practice; even brief, clear absorption is a true sign of dhyāna.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

None; the verse is a sādhanā guideline.

What ritualistic prescription is mentioned?

Practice dhyāna regularly, sustaining clarity of the chosen form even momentarily.