Skanda Purana — Kashi Khanda, Shloka 69

Devanagari script

वसुस्वरूपिणी लक्ष्मीर्लक्ष्मीर्निर्वाणसंज्ञिका । तत्पार्श्वगा सदा येषां हृदि पंचनदे ह्यहम्

Transliteration

vasusvarūpiṇī lakṣmīrlakṣmīrnirvāṇasaṃjñikā | tatpārśvagā sadā yeṣāṃ hṛdi paṃcanade hyaham

Translation

Lakṣmī, deren Gestalt Wohlstand (vasu) ist, und Lakṣmī, die „Nirvāṇa“ genannt wird—sie steht immer an der Seite derer, in deren Herzen ich hier in Pañcanada wohne.

Word by Word

• वसुस्वरूपिणी: having the form of the Vasus/wealth
• वसुस्वरूपिणी: Visheshana (Adjective of लक्ष्मीः)
• Type: Adjective
• Root: वसु (प्रातिपदिक) + स्वरूपिन् (प्रातिपदिक) + ङीप् (स्त्री)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; समासः—तत्पुरुषः (वसु-स्वरूपिणी = having the form of the Vasus/wealth)

• लक्ष्मीः: Lakṣmī
• लक्ष्मीः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: लक्ष्मी (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (Nominative), एकवचन

• लक्ष्मीः: Lakṣmī
• लक्ष्मीः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: लक्ष्मी (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; पुनरुक्ति (emphatic repetition)

• निर्वाणसंज्ञिका: named ‘Nirvāṇa’
• निर्वाणसंज्ञिका: Visheshana (Adjective of लक्ष्मीः)
• Type: Adjective
• Root: निर्वाण (प्रातिपदिक) + संज्ञिक (प्रातिपदिक) + टाप् (स्त्री)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; समासः—तत्पुरुषः (निर्वाण-नाम्नी/निर्वाण-संज्ञा यस्याः)

• तत्: of him/that
• तत्: Shashthi-sambandha (Genitive relation)
• Type: Noun
• Root: तद् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति (Genitive), एकवचन; (sandhi in tatpārśvagā)

• पार्श्वगा: standing at (his) side
• पार्श्वगा: Visheshana (Adjective of लक्ष्मीः)
• Type: Adjective
• Root: पार्श्व (प्रातिपदिक) + ग (प्रातिपदिक) + टाप् (स्त्री)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; समासः—तत्पुरुषः (पार्श्वं गच्छति/स्थितः = staying at the side)

• सदा: always
• सदा: Kriya-visheshana (Temporal)
• Type: Indeclinable
• Root: सदा (अव्यय)
• Form: अव्यय; कालवाचक क्रियाविशेषण

• येषाम्: of whom
• येषाम्: Shashthi-sambandha (Genitive relation)
• Type: Noun
• Root: यद् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति (Genitive), बहुवचन; सम्बन्धसूचक सर्वनाम

• हृदि: in the heart
• हृदि: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: हृद् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति (Locative), एकवचन

• पञ्चनदे: at Pañcanada
• पञ्चनदे: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: पञ्चनद (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति, एकवचन; समासः—द्विगुः (पञ्च + नद)

• हि: indeed
• हि: Discourse particle
• Type: Indeclinable
• Root: हि (अव्यय)
• Form: अव्यय; निपात (emphatic/causal particle)

• अहम्: I
• अहम्: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: अस्मद् (प्रातिपदिक)
• Form: सर्वनाम, प्रथमा-विभक्ति (Nominative), एकवचन

Speaker

Śrī Viṣṇu

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Pañcanada (Bindu-Mādhava sphere)

Type: kshetra

Skanda Dialogue

Listener: Agnibindu (ṛṣi)

Visual Art Cues

Scene: Viṣṇu is envisioned dwelling in the devotee’s heart at Pañcanada, while Lakṣmī stands beside—one aspect showering wealth (vasu), another radiating the serenity of nirvāṇa—uniting prosperity and liberation.

Characters & Entities

• Śrī Viṣṇu
• Lakṣmī
• Pañcanada

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

When the Divine is installed in the heart through devotion, both auspicious prosperity and liberation-oriented grace accompany the devotee.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Pañcanada in Kāśī, in relation to Viṣṇu’s presence as Bindu-Mādhava.

What ritualistic prescription is mentioned?

No explicit rite; the verse emphasizes inner devotion (heart-dwelling) linked to worship at Pañcanada.