Skanda Purana — Kashi Khanda, Shloka 110

Devanagari script

इत्थं द्विजेंद्र निजभृत्यगणान्सदैव संशिक्षयेदवनिगान्स हि धर्मराजः । अन्येपि ये हरिहरांकधरा धरायां ते दूरतः पुनरहो परिवर्जनीयाः

Transliteration

itthaṃ dvijeṃdra nijabhṛtyagaṇānsadaiva saṃśikṣayedavanigānsa hi dharmarājaḥ | anyepi ye hariharāṃkadharā dharāyāṃ te dūrataḥ punaraho parivarjanīyāḥ

Translation

So, o Bester der Zweimalgeborenen, unterweist Dharmarāja (Yama) fortwährend seine eigene Schar von Dienern. Und jene anderen auf Erden, die nur die äußeren Zeichen von Hari und Hara tragen—ach!—sind von fern zu meiden, wenn ihr Wandel unrein ist.

Word by Word

• इत्थम्: thus/in this manner
• इत्थम्: Kriya-visheshana (Adverbial/क्रियाविशेषण)
• Type: Indeclinable
• Root: इत्थम् (अव्यय)
• Form: प्रकारवाचक-अव्यय (adverb of manner)

• द्विजेन्द्र: O best of Brahmins
• द्विजेन्द्र: Sambodhana (Address/सम्बोधन)
• Type: Noun
• Root: द्विज + इन्द्र (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सम्बोधन-विभक्ति, एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः (द्विजानाम् इन्द्रः)

• निजभृत्यगणान्: his own groups of servants
• निजभृत्यगणान्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: निज + भृत्य + गण (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति (Accusative/2nd), बहुवचन; कर्मधारय-समासः (निजाः भृत्यगणाः)

• सदैव: always
• सदैव: Kriya-visheshana (Adverbial/क्रियाविशेषण)
• Type: Indeclinable
• Root: सदा + एव (अव्यय)
• Form: कालवाचक-अव्यय (adverb)

• संशिक्षयेत्: should instruct/train
• संशिक्षयेत्: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: सम् + शिक्ष् (धातु)
• Form: विधिलिङ् (Optative), प्रथम-पुरुष (3rd), एकवचन; परस्मैपद

• अवनिगान्: kings/rulers
• अवनिगान्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: अवनि + ग (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, बहुवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः (अवनेः गाः/गाः इव; अवनिगः = राजा/भूपः)

• सः: he
• सः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; सर्वनाम

• हि: indeed/for
• हि: Sambandha (Particle/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: हि (अव्यय)
• Form: निपात (particle; emphasis/causal)

• धर्मराजः: Dharmarāja
• धर्मराजः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: धर्म + राजन् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः (धर्मस्य राजा)

• अन्ये: others
• अन्ये: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: अन्य (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन

• अपि: also
• अपि: Sambandha (Particle/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: अपि (अव्यय)
• Form: निपात (particle; also/even)

• ये: who
• ये: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: यद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन; सम्बन्ध-सर्वनाम (relative pronoun)

• हरिहराङ्कधराः: those bearing the mark/emblem of Hari and Hara
• हरिहराङ्कधराः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: हरि + हर + अङ्क + धर (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन; बहुव्रीहिः (हरि-हरयोः अङ्कं धारयन्ति ये/हरिहराङ्कधरा)

• धरायाम्: on the earth
• धरायाम्: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: धरा (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति, एकवचन

• ते: they/those
• ते: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन; सर्वनाम

• दूरतः: from afar
• दूरतः: Kriya-visheshana (Adverbial/क्रियाविशेषण)
• Type: Indeclinable
• Root: दूरतस् (अव्यय/तसिल्)
• Form: तसिल्-प्रत्ययान्त-अव्यय (ablatival adverb: from afar)

• पुनः: again/further
• पुनः: Kriya-visheshana (Adverbial/क्रियाविशेषण)
• Type: Indeclinable
• Root: पुनः (अव्यय)
• Form: क्रियाविशेषण-अव्यय (adverb: again/further)

• अहो: alas/oh!
• अहो: Sambandha (Exclamation/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: अहो (अव्यय)
• Form: विस्मय/उद्गार-अव्यय (interjection)

• परिवर्जनीयाः: are to be avoided
• परिवर्जनीयाः: Kriya (Predicate/विधेय)
• Type: Adjective
• Root: परि + वर्जनीय (कृदन्त-प्रातिपदिक; वर्ज् धातोः)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन; भाव्य/कर्तव्य (gerundive), ‘to be avoided’

Speaker

Skanda (deduced; addressing a Brahmin listener within Kāśīkhaṇḍa frame)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Kāśī (contextual)

Type: kshetra

Skanda Dialogue

Listener: Dvijendra (‘O best of Brahmins’ explicitly addressed)

Visual Art Cues

Scene: Dharmarāja instructs Yamadūtas in a stern yet just court; in a contrasting vignette, pretenders wearing sectarian marks are shown being avoided/flagged from afar due to impure conduct.

Characters & Entities

• Dharmarāja (Yama)
• Hari (Viṣṇu)
• Hara (Śiva)
• Yama’s attendants (implied)

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Outer religious symbols are not substitutes for righteous conduct; dharma is proven by character, not costume.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

The verse sits within the Kāśīkhaṇḍa’s Kāśī-centered teaching, emphasizing the moral standards expected in a liberation-giving sacred city.

What ritualistic prescription is mentioned?

No specific rite; it prescribes ethical discernment—avoiding association with those who misuse sacred emblems.