Skanda Purana — Kashi Khanda, Shloka 24

Devanagari script

क्षेत्रं पवित्रं हि यथाऽविमुक्तं नान्यत्तथायच्छ्रुतिभिः प्रयुक्तम् । न धर्मशास्त्रैर्न च तैःपुराणैस्तस्माच्छरण्यं हि सदाऽविमुक्तम्

Transliteration

kṣetraṃ pavitraṃ hi yathā'vimuktaṃ nānyattathāyacchrutibhiḥ prayuktam | na dharmaśāstrairna ca taiḥpurāṇaistasmāccharaṇyaṃ hi sadā'vimuktam

Translation

Kein heiliges Kṣetra ist so rein wie Avimukta; kein anderes wird von den Veden in gleicher Weise gepriesen. Weder die Dharmaśāstras noch die Purāṇas verkünden ihm ein Ebenbild; darum ist Avimukta stets die wahre Zuflucht.

Word by Word

• क्षेत्रम्: sacred field/place
• क्षेत्रम्: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: क्षेत्र (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन

• पवित्रम्: pure
• पवित्रम्: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: पवित्र (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; ‘क्षेत्रम्’ इति विशेषणम्

• हि: indeed
• हि: Sambandha (Particle/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: हि (अव्यय)
• Form: निश्चय/हेतौ-अव्यय (indeed/for)

• यथा: as
• यथा: Sambandha (Comparative/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: यथा (अव्यय)
• Form: उपमानार्थक-अव्यय (as)

• अविमुक्तम्: Avimukta (Kāśī)
• अविमुक्तम्: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: अविमुक्त (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; विशेष्य-रूपेण (स्थाननाम)

• न: not
• न: Sambandha (Particle/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: न (अव्यय/निषेध)
• Form: निषेध-निपात

• अन्यत्: anything else
• अन्यत्: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: अन्य (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन

• तथा: so/likewise
• तथा: Kriya-vishesana (Adverbial/क्रियाविशेषण)
• Type: Indeclinable
• Root: तथा (अव्यय)
• Form: प्रकारवाचक-अव्यय (so/likewise)

• यत्: which
• यत्: Sambandha (Relative/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: यद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; सम्बन्धसूचक (relative)

• श्रुतिभिः: by the Vedas
• श्रुतिभिः: Karana (Instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: श्रुति (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, तृतीया (3rd), बहुवचन

• प्रयुक्तम्: enjoined/declared
• प्रयुक्तम्: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: प्र-√युज् (धातु) + क्त (कृदन्त)
• Form: भूतकर्मणि कृदन्त (past passive participle), नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; ‘अन्यत्’ इति विशेषणम्

• न: not
• न: Sambandha (Particle/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: न (अव्यय/निषेध)
• Form: निषेध-निपात

• धर्म-शास्त्रैः: by dharma-śāstras
• धर्म-शास्त्रैः: Karana (Instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: धर्म (प्रातिपदिक) + शास्त्र (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, तृतीया (3rd), बहुवचन; समासः—तत्पुरुषः (धर्मस्य शास्त्रैः)

• न: nor
• न: Sambandha (Particle/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: न (अव्यय/निषेध)
• Form: निषेध-निपात

• च: and
• च: Sambandha (Conjunction/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चयार्थक-अव्यय

• तैः: by those
• तैः: Karana (Instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग/पुंलिङ्ग, तृतीया (3rd), बहुवचन; ‘पुराणैः’ इति सह

• पुराणैः: by the Purāṇas
• पुराणैः: Karana (Instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: पुराण (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, तृतीया (3rd), बहुवचन

• तस्मात्: therefore
• तस्मात्: Hetu (Reason/हेतु)
• Type: Indeclinable
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: तस्मात्-इति तद्धित/सर्वनाम-प्रयोगः; अपादानार्थे (ablatival adverbial: therefore/from that)

• शरण्यम्: a refuge-worthy (place)
• शरण्यम्: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: शरण्य (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; ‘अविमुक्तम्’ इति विशेषणम्

• हि: indeed
• हि: Sambandha (Particle/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: हि (अव्यय)
• Form: निश्चयार्थक-अव्यय

• सदा: always
• सदा: Kriya-vishesana (Adverbial/क्रियाविशेषण)
• Type: Indeclinable
• Root: सदा (अव्यय)
• Form: कालवाचक-अव्यय (always)

• अविमुक्तम्: Avimukta (Kāśī)
• अविमुक्तम्: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: अविमुक्त (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन

Speaker

Skanda (deduced: Kāśīkhaṇḍa dialogue, typically Skanda to Agastya)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Avimukta

Type: kshetra

Visual Art Cues

Scene: A radiant mandala-map of Avimukta within Kāśī, with Vedic ṛṣis chanting in the margins; scrolls labeled Śruti, Dharmaśāstra, Purāṇa point toward Avimukta as the sole refuge, while other kṣetras fade in comparison.

Characters & Entities

• Avimukta
• Śruti (Vedas)
• Dharmaśāstra
• Purāṇa

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Avimukta’s holiness is validated across scriptural layers, making it the foremost refuge for seekers.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Avimukta-kṣetra, identified with Kāśī (Vārāṇasī).

What ritualistic prescription is mentioned?

None; the verse emphasizes scriptural testimony rather than a specific practice.