Previous Verse
Next Verse

Skanda Purana — Kashi Khanda, Shloka 55

तमुवाच हृषीकेशं मौलिमांदोलयन्मुहुः । अहो महत्त्वं तपसस्त्वहो धैर्यं च चेतसः

tamuvāca hṛṣīkeśaṃ maulimāṃdolayanmuhuḥ | aho mahattvaṃ tapasastvaho dhairyaṃ ca cetasaḥ

Da sprach er zu Hṛṣīkeśa und nickte immer wieder mit dem Haupt: „O, wie groß ist die Tapasya! O, wie groß ist der standhafte Mut des Geistes!“

तम्him
तम्:
Karma (Object)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; सर्वनाम
उवाचsaid
उवाच:
Kriya (Action)
TypeVerb
Rootवच् (धातु)
Formलिट् (perfect), परस्मैपद, प्रथमपुरुष, एकवचन
हृषीकेशम्Hṛṣīkeśa (Vishnu)
हृषीकेशम्:
Karma (सम्बोधन-लक्ष्य)
TypeNoun
Rootहृषीकेश (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; संबोधनार्थे कर्मरूपेण (addressed as object of speech)
मौलिम्the head/crest
मौलिम्:
Karma (Object)
TypeNoun
Rootमौलि (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन
आन्दोलयन्shaking/swaying
आन्दोलयन्:
Karta (क्रियाविशेषण/सहक्रिया)
TypeVerb
Rootआ + दोल् (धातु) → आन्दोलयत् (कृदन्त-प्रातिपदिक)
Formशतृ (present participle), पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; क्रियाविशेषणभावे (while shaking)
मुहुःagain and again
मुहुः:
Kriya-visheshana (रीति/आवृत्ति)
TypeIndeclinable
Rootमुहुः (अव्यय)
Formकालवाचक अव्यय (adverb: repeatedly)
अहोah!
अहो:
Sambandha (उद्गार)
TypeIndeclinable
Rootअहो (अव्यय)
Formविस्मयादिबोधक निपात (exclamatory particle)
महत्त्वम्greatness
महत्त्वम्:
Karta (उक्त-विषय)
TypeNoun
Rootमहत्त्व (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; भाववाचक
तपसःof austerity
तपसः:
Sambandha (Genitive)
TypeNoun
Rootतपस् (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, षष्ठी (6th/सम्बन्ध), एकवचन
तुand indeed
तु:
Sambandha (समुच्चय/विरोध)
TypeIndeclinable
Rootतु (अव्यय)
Formअव्यय; विरोध/विशेषार्थक (but/indeed)
अहोah!
अहो:
Sambandha (उद्गार)
TypeIndeclinable
Rootअहो (अव्यय)
Formविस्मयादिबोधक निपात
धैर्यम्steadfastness
धैर्यम्:
Karta (उक्त-विषय)
TypeNoun
Rootधैर्य (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; भाववाचक
and
:
Sambandha (समुच्चय)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formसमुच्चयबोधक अव्यय (conjunction)
चेतसःof the mind
चेतसः:
Sambandha (Genitive)
TypeNoun
Rootचेतस् (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, षष्ठी, एकवचन

Śiva (contextual continuation: Īśa addressing Hṛṣīkeśa)

Tirtha: Cakra-puṣkariṇī

Type: kund

Listener: In-text audience (not specified)

Scene: Śiva, standing near Viṣṇu in meditation, gently nods repeatedly, his matted locks and crescent moon visible; his expression is approving and astonished; Pārvatī stands beside, attentive; Viṣṇu remains unmoving, eyes closed.

Ś
Śiva
H
Hṛṣīkeśa (Viṣṇu)
T
Tapas

FAQs

Tapas is not mere hardship; it is the disciplined steadiness of the mind that becomes spiritually महान (great).

The episode continues at Cakra-puṣkariṇī in Kāśī, where the divine dialogue unfolds.

No specific rite is stated; the verse extols inner discipline as the essence of tapas.