Previous Verse
Next Verse

Skanda Purana — Brahma Khanda, Shloka 79

मस्तके च तथाकाशं भूमौ च नवधा क्षिपेत् । भूमिशब्देन चरणावाकाशं हृदयं स्मृतम् । शिरस्येव शिरःशब्दो मार्जनं तैरुदाहृतम्

mastake ca tathākāśaṃ bhūmau ca navadhā kṣipet | bhūmiśabdena caraṇāvākāśaṃ hṛdayaṃ smṛtam | śirasyeva śiraḥśabdo mārjanaṃ tairudāhṛtam

Und ebenso soll man den „Himmel“ auf den Scheitel setzen und die „Erde“ auf den Boden, in neunfacher Weise. Mit dem Wort „Erde“ sind die Füße gemeint; mit „Himmel“ das Herz; und mit „Kopf“ der Kopf selbst—so wird das Mārjana von ihnen erklärt.

mastakeon the crown (of the head)
mastake:
Adhikarana (Locus/अधिकरण)
TypeNoun
Rootmastaka (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (7), एकवचन
caand
ca:
Sambandha (Conjunction/सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootca (अव्यय)
Formअव्यय; समुच्चयार्थक
tathālikewise
tathā:
Sambandha (Adverbial/सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Roottathā (अव्यय)
Formअव्यय; प्रकारार्थक (likewise)
ākāśamthe sky (gesture)
ākāśam:
Karma (Object/कर्म)
TypeNoun
Rootākāśa (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2), एकवचन; (क्षिपेत्) कर्म
bhūmauon the ground
bhūmau:
Adhikarana (Locus/अधिकरण)
TypeNoun
Rootbhūmi (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, सप्तमी (7), एकवचन
caand
ca:
Sambandha (Conjunction/सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootca (अव्यय)
Formअव्यय; समुच्चयार्थक
navadhāninefold / nine times
navadhā:
Sambandha (Adverbial/सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootnavadhā (अव्यय; नवन्+धा)
Formअव्यय; संख्याप्रकारवाचक क्रियाविशेषण (in nine ways/times)
kṣipetshould throw/place
kṣipet:
Kriya (Action/क्रिया)
TypeVerb
Rootkṣip (क्षिप् धातु)
Formविधिलिङ् (optative), परस्मैपद, प्रथमपुरुष, एकवचन
bhūmi-śabdenaby the word ‘bhūmi’
bhūmi-śabdena:
Karana (Instrument/करण)
TypeNoun
Rootbhūmi (प्रातिपदिक) + śabda (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, तृतीया (3), एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुष: भूमेः शब्दः; करण (by the word ‘bhūmi’)
caraṇauthe two feet
caraṇau:
Karma (Object/कर्म)
TypeNoun
Rootcaraṇa (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (1/2), द्विवचन; अत्र निर्दिष्टार्थे (the feet)
ākāśam‘ākāśa’ (here)
ākāśam:
Karma (Object/कर्म)
TypeNoun
Rootākāśa (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (1/2), एकवचन; अत्र ‘हृदयम्’ इति व्याख्येयार्थ
hṛdayamthe heart
hṛdayam:
Karma (Object/कर्म)
TypeNoun
Roothṛdaya (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (1/2), एकवचन; व्याख्येय (meant as)
smṛtamis considered/remembered as
smṛtam:
Kriya (Action/क्रिया)
TypeVerb
Rootsmṛ (स्मृ धातु)
Formभूतकृदन्त (क्त), नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (1), एकवचन; कर्मणि प्रयोग (is understood/considered)
śirasion the head
śirasi:
Adhikarana (Locus/अधिकरण)
TypeNoun
Rootśiras (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (7), एकवचन
evaindeed
eva:
Sambandha (Particle/सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rooteva (अव्यय)
Formअव्यय; अवधारणार्थक (indeed/only)
śiraḥ-śabdaḥthe word ‘śiras’
śiraḥ-śabdaḥ:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootśiras (प्रातिपदिक) + śabda (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1), एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुष: शिरसः शब्दः (the word ‘śiras’)
mārjanamcleansing/sprinkling
mārjanam:
Karma (Object/कर्म)
TypeNoun
Rootmārjana (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (1/2), एकवचन; व्याख्येयार्थ (as mārjana)
taiḥby those (terms)
taiḥ:
Karana (Instrument/करण)
TypeNoun
Roottad (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुं/नपुंसकलिङ्ग, तृतीया (3), बहुवचन; करण (by them/thereby)
udāhṛtamis declared
udāhṛtam:
Kriya (Action/क्रिया)
TypeVerb
Rootud + ā + hṛ (हृ धातु)
Formभूतकृदन्त (क्त), नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (1), एकवचन; कर्मणि प्रयोग (is stated/declared)

Unspecified (Dharmāraṇyakhaṇḍa ritual instruction; explanatory gloss)

Tirtha: Navadhā-mārjana (ninefold sprinkling)

Type: kshetra

Scene: Diagrammatic yet devotional scene: the practitioner with highlighted feet, heart, and crown; labels ‘bhūmi/ākāśa/śiras’ as subtle calligraphy; water droplets touching these loci in sequence.

M
Mārjana

FAQs

Sandhyā purification is both physical and symbolic, mapping ‘earth/sky/head’ to feet/heart/head to sanctify the whole person.

No particular tīrtha is praised; the focus is the correct understanding of mārjana symbolism.

Perform the ninefold mārjana placements and understand the intended correspondences: bhūmi = feet, ākāśa = heart, śiras = head.