Skanda Purana — Avanti Khanda, Shloka 34

Devanagari script

श्रीमार्कण्डेय उवाच । हनूमन्तेश्वरे पुत्र प्रत्यक्षप्रत्ययं शृणु । यद्वृत्तं द्वापरस्यादौ त्रेतान्ते पाण्डुनन्दन

Transliteration

śrīmārkaṇḍeya uvāca | hanūmanteśvare putra pratyakṣapratyayaṃ śṛṇu | yadvṛttaṃ dvāparasyādau tretānte pāṇḍunandana

Translation

Śrī Mārkaṇḍeya sprach: „O Sohn, bei Hanūmanteśvara höre das unmittelbare, offenkundige Zeugnis: was zu Beginn des Dvāpara-Zeitalters und am Ende des Tretā geschah, o Freude der Pāṇḍus.“

Word by Word

• श्रीमार्कण्डेयः: the venerable Mārkaṇḍeya
• श्रीमार्कण्डेयः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: श्री (प्रातिपदिक) + मार्कण्डेय (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/कर्ता), एकवचन; समासः—कर्मधारयः (श्रीमान् मार्कण्डेयः)

• उवाच: said
• उवाच: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: वच् (धातु)
• Form: लिट् (Perfect), प्रथमपुरुष (3rd person), एकवचन; परस्मैपद

• हनूमन्तेश्वरे: at Hanūmanteśvara
• हनूमन्तेश्वरे: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: हनूमत् (प्रातिपदिक) + ईश्वर (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सप्तमी (7th/अधिकरण), एकवचन; समासः—षष्ठी-तत्पुरुषः (हनूमतः ईश्वरः)

• पुत्र: O son
• पुत्र: Sambodhana (Address/सम्बोधन)
• Type: Noun
• Root: पुत्र (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सम्बोधन (Vocative/सम्बोधन), एकवचन

• प्रत्यक्षप्रत्ययम्: direct proof/conviction
• प्रत्यक्षप्रत्ययम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: प्रत्यक्ष (प्रातिपदिक) + प्रत्यय (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया (2nd/कर्म), एकवचन; समासः—कर्मधारयः (प्रत्यक्षः प्रत्ययः)

• शृणु: listen
• शृणु: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: श्रु (धातु)
• Form: लोट् (Imperative), मध्यमपुरुष (2nd person), एकवचन; परस्मैपद

• यत्: which/that which
• यत्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: यद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; सम्बन्धसूचक सर्वनाम

• वृत्तम्: (what) happened
• वृत्तम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: वृत् (धातु)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; कृदन्तः—क्त-प्रत्यय (past participle used substantively): ‘what happened’

• द्वापरस्य: of the Dvāpara (age)
• द्वापरस्य: Sambandha (Genitive/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: द्वापर (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, षष्ठी (6th/सम्बन्ध), एकवचन (युगनाम)

• आदौ: at the beginning
• आदौ: Adhikarana (Time/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: आदि (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सप्तमी (7th/अधिकरण), एकवचन; अव्ययीभाववत् प्रयोगः ‘आदौ’ = in the beginning

• त्रेतान्ते: at the end of the Tretā (age)
• त्रेतान्ते: Adhikarana (Time/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: त्रेता (प्रातिपदिक) + अन्त (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सप्तमी (7th/अधिकरण), एकवचन; समासः—षष्ठी-तत्पुरुषः (त्रेतायाः अन्तः)

• पाण्डुनन्दन: O son of Pāṇḍu
• पाण्डुनन्दन: Sambodhana (Address/सम्बोधन)
• Type: Noun
• Root: पाण्डु (प्रातिपदिक) + नन्दन (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सम्बोधन, एकवचन; समासः—षष्ठी-तत्पुरुषः (पाण्डोः नन्दनः)

Speaker

Mārkaṇḍeya

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Hanūmanteśvara

Type: kshetra

Skanda Dialogue

Listener: Pāṇḍunandana (a Pāṇḍava-descendant; addressed as 'pāṇḍunandana')

Visual Art Cues

Scene: Mārkaṇḍeya, venerable and radiant, addresses a Pāṇḍava-descendant listener near the Hanūmanteśvara shrine, gesturing toward the temple as 'direct testimony' while invoking the yuga boundary of Tretā’s end and Dvāpara’s dawn.

Characters & Entities

• Mārkaṇḍeya
• Hanūmanteśvara
• Pāṇḍunandana (a Pāṇḍava listener)
• Tretā-yuga
• Dvāpara-yuga

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

A tīrtha’s greatness is validated through sacred history—Mārkaṇḍeya frames Hanūmanteśvara as a site with ‘direct testimony’ of divine acts across yugas.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Hanūmanteśvara—presented as a distinct Śiva site within the Revā Khaṇḍa sacred geography (Narmadā region).

What ritualistic prescription is mentioned?

No explicit ritual is stated; the instruction is śravaṇa (listening) to the tīrtha-māhātmya as a means of faith and understanding.