Skanda Purana — Avanti Khanda, Shloka 26

Devanagari script

ततोऽहं त्वरया गत्वा तन्मुखे मनुजेश्वर । सुश्रान्तो विगतज्ञानः परं निर्वेदमागतः

Transliteration

tato'haṃ tvarayā gatvā tanmukhe manujeśvara | suśrānto vigatajñānaḥ paraṃ nirvedamāgataḥ

Translation

Da eilte ich zu seinem Maul, o Herr der Menschen; völlig erschöpft, mit verwirrten Sinnen, verfiel ich in tiefe Weltentsagung und Verzweiflung gegenüber der Welt.

Word by Word

• ततः: then
• ततः: Sambandha (Discourse marker/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: ततः (अव्यय)
• Form: अनन्तरार्थक-अव्यय (then)

• अहम्: I
• अहम्: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: अस्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: उत्तमपुरुष-सर्वनाम, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन (Nominative Singular)

• त्वरया: with haste
• त्वरया: Karana (Instrument/Means/करण)
• Type: Noun
• Root: त्वरा (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति, एकवचन (Feminine, Instrumental, Singular)

• गत्वा: having gone
• गत्वा: Purvakala (Prior action/पूर्वकाल)
• Type: Indeclinable
• Root: गत्वा (कृदन्त, √गम् धातु)
• Form: क्त्वान्त-अव्यय (gerund): having gone

• तत्: his/that
• तत्: Shashthi-sambandha (Genitive relation/षष्ठीसम्बन्ध)
• Type: Adjective
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, षष्ठी-एकवचनार्थे समासपूर्वपद (in compound: 'his/that')

• मुखे: in the mouth
• मुखे: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: मुख (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति, एकवचन (Neuter, Locative, Singular)

• मनुजेश्वर: O lord of men
• मनुजेश्वर: Sambodhana (Address/सम्बोधन)
• Type: Noun
• Root: मनुज + ईश्वर (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सम्बोधन-विभक्ति, एकवचन (Masculine, Vocative, Singular)

• सुश्रान्तः: utterly exhausted
• सुश्रान्तः: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: सु + श्रान्त (प्रातिपदिक; श्रान्त = √श्रम् क्त)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन (Masculine, Nominative, Singular)

• विगतज्ञानः: bereft of understanding
• विगतज्ञानः: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: विगत + ज्ञान (प्रातिपदिक; विगत = √गम् क्त, वि-उपसर्ग)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन (Masculine, Nominative, Singular); बहुव्रीहिः: यस्य ज्ञानं विगतम् सः

• परम्: great, extreme
• परम्: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: पर (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; निर्वेदम् इति विशेषण (great)

• निर्वेदम्: despondency, dispassion
• निर्वेदम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: निर्वेद (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन (Masculine, Accusative, Singular)

• आगतः: had reached, attained
• आगतः: Kriya (Predicate/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: आगत (कृदन्त, √गम् धातु; आ-उपसर्ग, क्त)
• Form: भूतकृदन्त (क्त), पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; कर्तरि-प्रयोगार्थः (PPP used predicatively: 'had come/attained')

Speaker

A narrator-sage addressing a king

Tirtha Mahatmya

Type: cave

Skanda Dialogue

Listener: Manuṣa-īśvara / ‘lord of men’ addressed (interlocutor)

Visual Art Cues

Scene: The devotee, drained and dazed, reaches the fish’s mouth—an immense, protective threshold—his face showing collapse of worldly desire and the dawning of renunciation.

Characters & Entities

• Maheśvara (implied)
• Matsyarūpa (implied)

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Extreme crisis can mature into vairāgya, pushing the soul toward surrender and higher seeking.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

No specific site is mentioned in this verse.

What ritualistic prescription is mentioned?

None.