Skanda Purana — Avanti Khanda, Shloka 21

Devanagari script

मन्मथेशद्वयं चैव भृगुतीर्थद्वयं तथा । पराशरेश्वरौ द्वौ च अयोनीसंभवद्वयम्

Transliteration

manmatheśadvayaṃ caiva bhṛgutīrthadvayaṃ tathā | parāśareśvarau dvau ca ayonīsaṃbhavadvayam

Translation

Ferner gibt es ein Paar Manmatheśa und ebenso ein Paar Bhṛgu-Tīrthas. Genannt werden zwei Heiligtümer des Parāśareśvara, und auch das Paar namens Ayonīsaṃbhava, „ohne Schoß geboren“.

Word by Word

• मन्मथेशद्वयम्: the pair of Manmatheśvara shrines
• मन्मथेशद्वयम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: मन्मथ-ईश्वर-द्वय (प्रातिपदिक; मन्मथ + ईश्वर + द्वय)
• Form: नपुंसकलिङ्गे, प्रथमा/द्वितीया, एकवचनम्; समासः—षष्ठी-तत्पुरुषः (मन्मथस्य ईश्वरः) + तत्पुरुषः (मन्मथेश्वरयोः द्वयम्)

• च: and
• च: Sambandha (Connector/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: अव्ययम्; समुच्चयार्थक-निपातः (conjunction)

• एव: indeed/also
• एव: Sambandha (Emphasis/अवधारण)
• Type: Indeclinable
• Root: एव (अव्यय)
• Form: अव्ययम्; अवधारणार्थक-निपातः (emphatic particle)

• भृगुतीर्थद्वयम्: the pair of Bhṛgu-tīrthas
• भृगुतीर्थद्वयम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: भृगु-तīर्थ-द्वय (प्रातिपदिक; भृगु + तीर्थ + द्वय)
• Form: नपुंसकलिङ्गे, प्रथमा/द्वितीया, एकवचनम्; समासः—षष्ठी-तत्पुरुषः (भृगोः तीर्थम्) + तत्पुरुषः (भृगुतीर्थयोः द्वयम्)

• तथा: likewise
• तथा: Sambandha (Connector/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: तथा (अव्यय)
• Form: अव्ययम्; समुच्चय/प्रकारार्थे (also/likewise)

• पराशरेश्वरौ: the two Parāśareśvaras
• पराशरेश्वरौ: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: पराशर-ईश्वर (प्रातिपदिक; पराशर + ईश्वर)
• Form: पुंलिङ्गे, प्रथमा/द्वितीया, द्विवचनम्; समासः—षष्ठी-तत्पुरुषः (पराशरस्य ईश्वरः)

• द्वौ: two
• द्वौ: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: द्वि (सङ्ख्या-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे, प्रथमा/द्वितीया, द्विवचनम्; संख्याविशेषणम् (पराशरेश्वरौ इत्यस्य विशेषणम्)

• च: and
• च: Sambandha (Connector/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: अव्ययम्; समुच्चयार्थक-निपातः

• अयोनीसंभवद्वयम्: the pair of Ayonīsaṃbhava (non-womb-born) shrines
• अयोनीसंभवद्वयम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: अ-योनि-सम्भव-द्वय (प्रातिपदिक; अ + योनि + सम्भव + द्वय)
• Form: नपुंसकलिङ्गे, प्रथमा/द्वितीया, एकवचनम्; समासः—नञ्-तत्पुरुषः (अयोनि = अयोनिः/अयोनिजः) + तत्पुरुषः (अयोनि-सम्भवः) + तत्पुरुषः (…योः द्वयम्)

Speaker

A sage (muni), per the adhyāya’s narrative enumeration

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Manmatheśa (pair), Bhṛgu-tīrtha (pair), Parāśareśvara (pair), Ayonīsaṃbhava (pair)

Type: kshetra

Skanda Dialogue

Listener: dvijas / pilgrims

Visual Art Cues

Scene: A sequence panel of four paired markers along a river path: Manmatheśa liṅga with Kāma’s sugarcane-bow emblem subdued at Śiva’s feet; Bhṛgu-tīrtha with Bhṛgu ṛṣi holding kamaṇḍalu; Parāśareśvara with Parāśara seated in tapas; Ayonīsaṃbhava represented by a radiant self-manifest liṅga (svayambhū) emerging from rock without womb-birth symbolism.

Characters & Entities

• Manmatheśa
• Bhṛgutīrtha
• Parāśareśvara
• Ayonīsaṃbhava
• Bhṛgu
• Parāśara

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

The Purāṇa ties sacred geography to the lineage of ṛṣis and divine mysteries, turning the landscape into a living memory of dharma.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Manmatheśa, Bhṛgu-tīrtha, Parāśareśvara, and Ayonīsaṃbhava sites listed in Revā Khaṇḍa.

What ritualistic prescription is mentioned?

None stated; the verse is primarily an authoritative inventory of revered locations.