Mantra 45
Rishi: RV-derived Indra/vanaspati complex; transmitted in the Vājasaneyin line
Devata: Indra (primary), with Vanaspati as ritual agent
Chandas: Triṣṭubh
Samhita Patha (Devanagari)
वन॒स्पति॒रव॑सृष्टो॒ न पाशै॒स्त्मन्या॑ सम॒ञ्जञ्छ॑मि॒ता न दे॒वः । इन्द्र॑स्य ह॒व्यैर्ज॒ठरं॑ पृणा॒नः स्वदा॑ति य॒ज्ञं मधु॑ना घृ॒तेन॑
Transliteration
vanaspátir avasṛ́ṣṭo ná pā́śais tmanýā samáñjañ chamitā́ ná deváḥ | índrasya havyáir jáṭharaṃ pṛṇānáḥ svádāti yajñáṃ mádhunā ghṛténa
Translation
Der Herr des Holzes, gleichsam von Fesseln gelöst, sich selbst salbend — wie ein göttlicher Śamitṛ —, Indras Bauch mit Opfergaben füllend, macht das Opfer wohlschmeckend mit Süße und mit Ghee.
Padapatha (Word Analysis)
वनस्पतिः । अवसृष्टः । न । पाशैः । त्मन्या । सम्-अञ्जन् । शमिता । न । देवः । इन्द्रस्य । हव्यैः । जठरम् । पृणानः । स्वदाति । यज्ञम् । मधुना । घृतेन
Word by Word
वनस्पतिःthe lord of the forest; the tree
वनस्पतिः:
कर्तृ
TypeNoun
Rootवनस्पति (प्रातिपदिक)
अवसृष्टःreleased, let loose
अवसृष्टः:
कर्तृ (विशेषणम्)
TypeAdjective/Participle
Root√सृज् (सृजति) + अव (उपसर्ग) → अवसृष्ट (कृदन्त)
नnot
न:
—
TypeIndeclinable
Rootन (निपात)
पाशैःwith bonds/ropes
पाशैः:
करण
TypeNoun
Rootपाश (प्रातिपदिक)
त्मन्याby its own force/nature
त्मन्या:
करण
TypeNoun
Rootत्मन्या (प्रातिपदिक; ‘स्व-शक्ति/स्वभाव’ इत्यर्थे)
समञ्जन्joining, fitting together
समञ्जन्:
कर्तृ (क्रियाविशेषण-भावः)
TypeVerb (participle)
Root√अञ्ज् (अञ्जति) + सम् (उपसर्ग) → समञ्जन् (कृदन्त)
छमिताthe forbearing one; patient
छमिता:
कर्तृ (विशेषणम्)
TypeNoun/Adjective (agent/quality)
Root√छम्/क्षम् (क्षाम्यति/क्षमते) → छमित (कृदन्त)
नas/like (contextual)
न:
—
TypeIndeclinable
Rootन (निपात)
देवःa god; the god
देवः:
कर्तृ (उपमानपद)
TypeNoun
Rootदेव (प्रातिपदिक)
इन्द्रस्यof Indra
इन्द्रस्य:
सम्बन्ध (षष्ठी)
TypeNoun
Rootइन्द्र (प्रातिपदिक)
हव्यैःwith oblations
हव्यैः:
करण
TypeNoun
Rootहव्य (प्रातिपदिक)
जठरम्belly; stomach
जठरम्:
कर्म
TypeNoun
Rootजठर (प्रातिपदिक)
पृणानःfilling, satisfying
पृणानः:
कर्तृ (क्रियाविशेषण-भावः)
TypeVerb (participle)
Root√पॄ/पृ (पृणाति) → पृणान (कृदन्त)
स्वदातिtastes sweet; gives relish
स्वदाति:
क्रिया
TypeVerb
Root√स्वद् (स्वदते/स्वदति) → स्वदाति (तिङन्त)
यज्ञम्the sacrifice
यज्ञम्:
कर्म
TypeNoun
Rootयज्ञ (प्रातिपदिक)
मधुनाwith sweetness; with honey
मधुना:
करण
TypeNoun
Rootमधु (प्रातिपदिक)
घृतेनwith ghee
घृतेन:
करण
TypeNoun
Rootघृत (प्रातिपदिक)
Entities Mentioned
I
IndraV
VanaspatiRitual Context
Viniyoga (Ritual Application)
Commentary Summary
Philosophical Concepts
Vedic Cosmology
Academic Analysis
Cross References
Yogic Application
Chanting Notes