Mantra 44
Rishi: Traditionally connected with the Indra/Tvaṣṭṛ hymn-complex (RV provenance); in VS transmission attributed within the Yājñavalkya school-lineage
Devata: Indra (with Tvaṣṭṛ as empowering agent)
Chandas: Triṣṭubh (dominant cadence of the verse)
Samhita Patha (Devanagari)
त्वष्टा॒ दध॒च्छुष्म॒मिन्द्रा॑य॒ वृष्णेऽपा॒कोऽचि॑ष्टुर्य॒शसे॑ पु॒रूणि॑ । वृषा॒ यज॒न्वृष॑णं॒ भूरि॑रेता मू॒र्धन् य॒ज्ञस्य॒ सम॑नक्तु दे॒वान्
Transliteration
tváṣṭā dádhac chúṣmam índrāya vṛ́ṣṇe’pā́ko’cíṣṭur yaśáse purū́ṇi | vṛ́ṣā yájan vṛ́ṣaṇaṃ bhū́ri-retā mū́rdhan yajñásya sámanaktu devā́n
Translation
Tvaṣṭṛ, der Indra, dem Stier, Kraft verleiht, der Unerschöpfliche, hat vieles zum Ruhm gestaltet. Möge der Stier, opfernd, der reich an Samen ist, am Haupt des Opfers die Götter salben.
Padapatha (Word Analysis)
त्वष्टा । दधत् । शुष्मम् । इन्द्राय । वृष्णे । अपाकः । अचिष्टुः । यशसे । पुरूणि । वृषा । यजन् । वृषणम् । भूरिरेताः । मूर्धन् । यज्ञस्य । सम्-अनक्तु । देवान्
Word by Word
त्वष्टाTvaṣṭṛ (the divine artisan)
त्वष्टा:
कर्तृ
TypeNoun
Rootत्वष्टृ (प्रातिपदिक)
दधत्placing, bestowing
दधत्:
कर्तृ (त्वष्टा-विशेषणम्)
TypeVerb
Rootधा (धातु)
शुष्मम्strength, vigor
शुष्मम्:
कर्म
TypeNoun
Rootशुष्म (प्रातिपदिक)
इन्द्रायfor Indra
इन्द्राय:
सम्प्रदान
TypeNoun
Rootइन्द्र (प्रातिपदिक)
वृष्णेfor the bull-like one (mighty one)
वृष्णे:
सम्प्रदान
TypeNoun
Rootवृषन् (प्रातिपदिक)
अपाकःunripe; not immature (i.e., fully skilled)
अपाकः:
कर्तृ (त्वष्टा-विशेषणम्)
TypeAdjective
Rootअपाक (प्रातिपदिक)
अचिष्टुःof renown / of fame
अचिष्टुः:
सम्बन्ध (यशसे-विशेषण/सम्बन्धः)
TypeNoun
Rootचिष्टु (प्रातिपदिक; ‘प्रशंसा/कीर्ति’ इत्यर्थे)
यशसेfor glory, for fame
यशसे:
सम्प्रदान
TypeNoun
Rootयशस् (प्रातिपदिक)
पुरूणिmany (things)
पुरूणि:
कर्म (दधत्-क्रियायाः)
TypeAdjective
Rootपुरु (प्रातिपदिक)
वृषाthe bull (the mighty one)
वृषा:
कर्तृ
TypeNoun
Rootवृषन् (प्रातिपदिक)
यजन्वृषणम्worshipping (one), the bull/mighty one
यजन्वृषणम्:
कर्म (वृषणम्) / कर्तृ-विशेषण (यजन्)
TypeCompound (Noun/Adjective)
Rootयजन् + वृषण (प्रातिपदिक-द्वयम्)
भूरिरेताof abundant seed/energy
भूरिरेता:
कर्तृ-विशेषण
TypeAdjective
Rootभूरि + रेतस् (प्रातिपदिक-द्वयम्)
मूर्धन्the head, the chief
मूर्धन्:
कर्तृ
TypeNoun
Rootमूर्धन् (प्रातिपदिक)
यज्ञस्यof the sacrifice
यज्ञस्य:
सम्बन्ध
TypeNoun
Rootयज्ञ (प्रातिपदिक)
समनक्तुmay (he) anoint / may (he) unite, make auspicious
समनक्तु:
क्रिया
TypeVerb
Rootअञ्ज् (धातु) + सम् (उपसर्ग)
देवान्the gods
देवान्:
कर्म
TypeNoun
Rootदेव (प्रातिपदिक)
Entities Mentioned
I
IndraT
TvaṣṭṛD
Devas (collective)Ritual Context
Viniyoga (Ritual Application)
Commentary Summary
Philosophical Concepts
Vedic Cosmology
Academic Analysis
Cross References
Yogic Application
Chanting Notes