Rig Veda 5.34.6 — Mandala 5, Sukta 34, Mantra 6

Sukta 5.34

Rishi: Atri (Ātreya)

Devata: Indra

Chandas: Trishtubh (likely)

Samhita Patha (Devanagari)

वित्वक्षणः समृतौ चक्रमासजोऽसुन्वतो विषुणः सुन्वतो वृधः । इन्द्रो विश्वस्य दमिता विभीषणो यथावशं नयति दासमार्यः ॥

Transliteration

vi-tvákṣaṇaḥ sámṛtau cakrám āsajó 'sūnvató víṣuṇaḥ sunvató vṛdháḥ | índro víśvasya damitā́ vi-bhī́ṣaṇo yathāvaśáṃ nayati dā́sām ā́ryaḥ ||

Translation

Mit durchdringender Kunst setzte er das Rad in Bewegung im Zusammenfügen der Jahreszeiten; getrennt von den Nicht-Pressenden (asunvat), Mehrer der Pressenden (sunvat) — so ist Indra. Indra, Bezwinger des Alls, furchtbar in seiner Macht, führt nach seinem Willen den Dāsa, die dunkle dienstbare Natur; und der Ārya, die edle strebende Kraft, schreitet voran.

Word by Word

• वि॒त्वक्ष॑णः: the vigorous/active (one)
• वि॒त्वक्ष॑णः: Kartā (इन्द्रस्य विशेषण) / कर्तृ-विशेषण
• Type: Adjective
• Root: वि-त्वक्षन् (प्रातिपदिक; त्वक्ष् ‘to be strong/active, to fashion’ से) अथवा ‘त्वक्षन्’ (विशेषण)

• समृ॑तौ: in the battle/encounter
• समृ॑तौ: Adhikaraṇa
• Type: Noun
• Root: समृतु (प्रातिपदिक; सम्-ऋ ‘to go/fit’ से; ‘समृतु’ = संग्राम/समागम)

• चक्रम्: wheel (disc)
• चक्रम्: Karma
• Type: Noun
• Root: चक्र (प्रातिपदिक)

• आसजः: you fastened/attached
• आसजः: Kriyā
• Type: Verb
• Root: आ-√सञ्ज् (धातु: सञ्ज् ‘to attach, to fasten’)

• असु॑न्वतः: of the non-Soma-presser
• असु॑न्वतः: Apādāna/सम्बन्ध (whose/ of the non-presser)
• Type: Adjective (participial)
• Root: अ-√सु (सु ‘to press (Soma)’), ‘असुन्वत्’ (कृदन्त/विशेषण)

• विषु॑णः: separating, asunder
• विषु॑णः: Kartā-विशेषण / manner
• Type: Adjective
• Root: विषुण (प्रातिपदिक; ‘apart, asunder, scattered’)

• सुन्व॒तः: of the Soma-presser
• सुन्व॒तः: सम्बन्ध (of the presser)
• Type: Adjective (present participle)
• Root: √सु (सु ‘to press (Soma)’), ‘सुन्वत्’ (वर्तमान कृदन्त)

• वृ॒धः: the increaser, the enhancer
• वृ॒धः: Kartā-विशेषण
• Type: Adjective
• Root: वृध्/वृध (प्रातिपदिक; ‘increasing, strengthening’)

• इन्द्रः: Indra
• इन्द्रः: Kartā
• Type: Noun
• Root: इन्द्र (प्रातिपदिक)

• विश्वस्य: of all, of the whole
• विश्वस्य: सम्बन्ध
• Type: Adjective (used substantively)
• Root: विश्व (प्रातिपदिक)

• दमिता: the tamer/subduer
• दमिता: Kartā-विशेषण (इन्द्रः = दमिता)
• Type: Noun (agent)
• Root: √दम् (दम् ‘to tame, subdue’), ‘दमितृ/दमिता’ (कृदन्त/नाम)

• विभीषणः: terrifying, causing dread
• विभीषणः: Kartā-विशेषण
• Type: Adjective
• Root: वि-√भीष् (भीष् ‘to frighten’), ‘विभीषण’ (कृदन्त/विशेषण)

• यथावशम्: according to (his) will, at will
• यथावशम्: Kriyā-viśeṣaṇa (manner)
• Type: Indeclinable (compound adverb)
• Root: यथा (अव्यय) + वश (प्रातिपदिक ‘will, control’) → यथा-वशम्

• नयति: leads, drives
• नयति: Kriyā
• Type: Verb
• Root: √नी (नी ‘to lead’)

• दासम्: the Dāsa (hostile/servile foe)
• दासम्: Karma
• Type: Noun
• Root: दास (प्रातिपदिक)

• आर्यः: the Arya (noble one / on the Arya side)
• आर्यः: Kartā (इन्द्रः आर्यः—आर्य-जनस्य हितकारी/आर्य-पक्षीय) / apposition
• Type: Noun/Adjective
• Root: आर्य (प्रातिपदिक)