Shloka 40

युद्धकाण्डे पञ्चनवतितमः सर्गः

Sarga 95: Lamentation in Laṅkā and the Causal Chain of Enmity

Devanagari script

प्राप्तकालंकृतंतेनपौलस्त्येनमहात्मना ।।।।यतएवंभयंदृष्टंतमेवशरणंगतः ।

Transliteration

prāptakālaṃ kṛtaṃ tena paulastyena mahātmanā | yat evaṃ bhayaṃ dṛṣṭaṃ tam eva śaraṇaṃ gataḥ ||

Translation

Jener großherzige aus dem Geschlecht der Paulastya, als er die Furcht in solcher Gestalt sah und die Zeit für reif erkannte, ging allein zu ihm und nahm Zuflucht.

Word by Word

• प्राप्तकालम्: the opportune time
• प्राप्तकालम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: प्राप्त-काल (प्रातिपदिक; √आप्/आप्-धातु + काल-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति (कर्म), एकवचन; समासः—कर्मधारयः (प्राप्तः कालः = opportune time)

• कृतम्: done/made
• कृतम्: Karma (कर्म)
• Type: Verb
• Root: √कृ (धातु)
• Form: कृदन्त—क्त-प्रत्ययान्त भूतकर्मणि/भूतकाले कृदन्त (past passive participle); नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; (प्राप्तकालम् इति कर्मणः विशेषणम्)

• तेन: by him/with him
• तेन: Karana (करण)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग/नपुंसकलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति (करण/सह), एकवचन; सर्वनाम

• पौलस्त्येन: by Paulastya (Ravana)
• पौलस्त्येन: Karana (करण)
• Type: Noun
• Root: पौलस्त्य (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति, एकवचन; विशेष्य—रावणः (पौलस्त्यः)

• महात्मना: by the great-souled one
• महात्मना: Karana (करण)
• Type: Adjective
• Root: महात्मन् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति, एकवचन; समासः—कर्मधारयः (महान् आत्मा यस्य/महान् आत्मा = great-souled); पौलस्त्यस्य विशेषणम्

• यतः: since/because
• यतः: Hetu (हेतु)
• Type: Indeclinable
• Root: यत् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: अव्यय; हेत्वर्थे (because/since)

• एवम्: thus/in that way
• एवम्: Prakara (प्रकार)
• Type: Indeclinable
• Root: एवम् (अव्यय)
• Form: अव्यय; प्रकारवाचक (in this manner)

• भयम्: fear
• भयम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: भय (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन

• दृष्टम्: seen/perceived
• दृष्टम्: Karma (कर्म)
• Type: Verb
• Root: √दृश् (धातु)
• Form: कृदन्त—क्त-प्रत्ययान्त (past passive participle); नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; भयम् इति कर्मणः विशेषणम् (fear seen/perceived)

• तम्: him
• तम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; सर्वनाम

• एव: indeed/only
• एव: Avadharana (अवधारण)
• Type: Indeclinable
• Root: एव (अव्यय)
• Form: अव्यय; अवधारणार्थक (only/indeed)

• शरणम्: refuge
• शरणम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: शरण (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; गत्यर्थक-क्रियायाः कर्म

• गतः: went/sought
• गतः: Karta (कर्ता)
• Type: Verb
• Root: √गम् (धातु)
• Form: कृदन्त—क्त-प्रत्ययान्त (past active participle); पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; कर्तरि प्रयोगः

Context

"Great Vibheeshana of the Paulastya race, perceiving opportune time, has sought refuge out of fear."

Characters & Entities

• Vibhīṣaṇa (implied by Paulastya and refuge-seeking)
• Rāma (implied as the refuge)

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

Śaraṇāgati (seeking refuge in righteousness) is portrayed as a dharmic act when one recognizes adharma’s danger. Choosing the side of Satya at the right time is itself a moral responsibility.

What is the narrative situation?

The women interpret Vibhīṣaṇa’s defection: he perceived the danger and the turning of time, and therefore sought refuge with Rāma.

Which character virtue is emphasized?

Vibhīṣaṇa’s discernment (viveka) and courage to choose dharma over clan-loyalty when the truth becomes clear.