Previous Verse
Next Verse

Shloka 19

कुम्भकर्णविबोधनम्

The Awakening of Kumbhakarna

एषःकेतुःपरंसङ् ख्येमुख्योवैसर्वरक्षसाम् ।।।।कुम्भकर्णःसदाशेतेमूढोग्राम्यसुखेरतः ।

eṣaḥ ketuḥ paraṁ saṅkhye mukhyo vai sarvarakṣasām | kumbhakarṇaḥ sadā śete mūḍho grāmyasukhe rataḥ ||

Dies ist das ausgezeichnete Feldzeichen im Kampf, wahrlich der Anführer aller Rākṣasas: Kumbhakarṇa. Doch verblendet liegt er stets im Schlaf, dem derben Genuss des Schlummerns ergeben.

एषःthis (one)
एषः:
कर्ता (Karta/Subject)
TypeNoun
Rootएतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गः, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्; सर्वनाम
केतुःstandard/foremost
केतुः:
प्रथमा-सम्बन्ध (Predicative)
TypeNoun
Rootकेतु (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गः, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्
परम्eminently
परम्:
क्रियाविशेषण (Adverbial)
TypeAdjective
Rootपर (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्गः, द्वितीया/प्रथमा-एकवचनम्; अत्र क्रियाविशेषणवत् (exceedingly/distinctly)
सङ्ख्येin battle
सङ्ख्ये:
अधिकरण (Adhikaraṇa/Context)
TypeNoun
Rootसङ्ख्या (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्गः, सप्तमी-विभक्तिः, एकवचनम्
मुख्यःchief
मुख्यः:
विशेषण (Qualifier)
TypeAdjective
Rootमुख्य (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गः, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्; विशेषणम्
वैindeed
वै:
सम्बन्ध (Emphasis)
TypeIndeclinable
Rootवै (अव्यय)
Formनिश्चयार्थक-अव्ययम् (indeed)
सर्वरक्षसाम्of all rākṣasas
सर्वरक्षसाम्:
षष्ठी-सम्बन्ध (Genitive relation)
TypeNoun
Rootसर्व + राक्षस (प्रातिपदिके)
Formपुंलिङ्गः, षष्ठी-विभक्तिः, बहुवचनम्; तत्पुरुषः
कुम्भकर्णःKumbhakarna
कुम्भकर्णः:
कर्ता (Karta/Subject)
TypeNoun
Rootकुम्भकर्ण (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गः, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्
सदाalways
सदा:
कालाधिकरण (Time)
TypeIndeclinable
Rootसदा (अव्यय)
Formकालवाचक-अव्ययम् (adverb of time)
शेतेlies/sleeps
शेते:
क्रिया (Action)
TypeVerb
Root√शी (धातु)
Formलट्-लकारः (Present), प्रथमपुरुषः (3rd), एकवचनम्; आत्मनेपदम्
मूढःstupefied
मूढः:
विशेषण (Qualifier)
TypeAdjective
Rootमूढ (कृदन्त-प्रातिपदिक; √मुह् (धातु))
Formपुंलिङ्गः, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्; भूतकृदन्तः (क्त)
ग्राम्यसुखेin coarse pleasures
ग्राम्यसुखे:
अधिकरण (Adhikaraṇa/Location)
TypeNoun
Rootग्राम्य + सुख (प्रातिपदिके)
Formनपुंसकलिङ्गः, सप्तमी-विभक्तिः, एकवचनम्; कर्मधारयः; अधिकरणम्
रतःattached/engaged
रतः:
विशेषण (Qualifier)
TypeAdjective
Rootरत (कृदन्त-प्रातिपदिक; √रम् (धातु))
Formपुंलिङ्गः, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्; भूतकृदन्तः (क्त)

Overcome by humiliation from the high souled Rama, Ravana remained like an elephant rejected by a lion and a serpent rejected by Garuda.

K
Kumbhakarṇa
R
Rākṣasas

FAQs

Strength without discipline becomes unusable; dharma values self-control and readiness to act rightly rather than being ruled by indulgence.

Rāvaṇa identifies Kumbhakarṇa as the key warrior but laments that he is perpetually asleep and difficult to mobilize.

By contrastive teaching: the virtue of indriya-nigraha (mastery over senses) is implied, as Kumbhakarṇa’s lack of it becomes a strategic and moral weakness.