Shloka 49
सागरप्रशमनम् / The Pacification of the Ocean and the Building of Nala’s Bridge
Devanagari script
मममातुर्वरोदत्तोमन्दरेविश्वकर्मणा ।औरसस्तस्यपुत्रोऽहंसदृशोविश्वकर्मणा ।।।।नचाप्यहमनुक्तोवःप्रब्रूयामात्मनोगुणान् ।समर्थश्चाप्यहंसेतुंकर्तुंवैवरुणालये ।।।।स्मारितोऽस्म्यहमेतेनतत्त्वमहामहोदधिः ।काममद्वैवबध्नन्तुसेतुंवानरपुङ्गवाः ।।।।
Transliteration
mama mātur varo datto mandare viśvakarmaṇā | aurasas tasya putro'haṃ sadṛśo viśvakarmaṇā ||
Translation
„Auf dem Berge Mandara gewährte Viśvakarman meiner Mutter eine Gnade. Ich bin sein wahrhaft leiblicher Sohn, und in der Kunst bin ich Viśvakarman gleich.“
Word by Word
ममmy
मम:
सम्बन्ध (possessive/genitive relation)
TypeNoun
Rootअस्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formषष्ठी-विभक्ति, एकवचन (Genitive singular); सर्वनाम (pronoun)
मातुःof (my) mother
मातुः:
सम्बन्ध (of mother)
TypeNoun
Rootमातृ (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति, एकवचन (Feminine, Genitive singular)
वरःa boon
वरः:
कर्ता (subject)
TypeNoun
Rootवर (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन (Masculine, Nominative singular)
दत्तःgiven
दत्तः:
कर्मणि-भाव (predicate participle: 'given')
TypeVerb
Rootदा (धातु) → दत्त (कृदन्त, क्त-प्रत्यय)
Formभूतकर्मणि कृदन्त (past passive participle); पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन (agreeing with वरः)
मन्दरेon/at Mandara (mountain)
मन्दरे:
अधिकरण (location)
TypeNoun
Rootमन्दर (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति, एकवचन (Masculine, Locative singular)
विश्वकर्मणाby Viśvakarman
विश्वकर्मणा:
करण (instrument/agent in passive sense)
TypeNoun
Rootविश्वकर्मन् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति, एकवचन (Masculine, Instrumental singular)
औरसःborn of the body; legitimate
औरसः:
विशेषण (qualifier of subject)
TypeAdjective
Rootऔरस (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन (Masculine, Nominative singular); विशेषण (qualifies पुत्रः)
तस्यof him
तस्य:
सम्बन्ध (of him/of that one)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formषष्ठी-विभक्ति, एकवचन (Genitive singular); सर्वनाम
पुत्रःson
पुत्रः:
कर्ता (subject complement with अहम्)
TypeNoun
Rootपुत्र (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन (Masculine, Nominative singular)
अहम्I
अहम्:
कर्ता (speaker as subject)
TypeNoun
Rootअस्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formप्रथमा-विभक्ति, एकवचन (Nominative singular); सर्वनाम
सदृशःsimilar (to)
सदृशः:
विशेषण (predicate qualifier)
TypeAdjective
Rootसदृश (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन (Masculine, Nominative singular); विशेषण (predicate adjective of अहम्)
विश्वकर्मणाto/like Viśvakarman
विश्वकर्मणा:
सम्बन्ध/उपमान (standard of comparison)
TypeNoun
Rootविश्वकर्मन् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति, एकवचन (Masculine, Instrumental singular); उपमान-निर्देशे (instrumental used for comparison in some usages)
नnot
न:
सम्बन्ध (sentence negation)
TypeIndeclinable
Rootन (निषेध-अव्यय)
Formनिषेध (negation particle)
चand
च:
सम्बन्ध (connector)
TypeIndeclinable
Rootच (समुच्चय-अव्यय)
Formसमुच्चय/अन्वय (conjunction)
अपिalso/even
अपि:
सम्बन्ध (particle)
TypeIndeclinable
Rootअपि (अव्यय)
Formअव्यय; सम्भावना/अपि-भाव (also/even)
अहम्I
अहम्:
कर्ता (subject)
TypeNoun
Rootअस्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formप्रथमा-विभक्ति, एकवचन (Nominative singular); सर्वनाम
अनुक्तःunsaid; not spoken
अनुक्तः:
विशेषण (qualifier of subject)
TypeAdjective
Rootवच् (धातु) → अनुक्त (कृदन्त, क्त-प्रत्यय) + नञ्-पूर्वक
Formभूतकर्मणि कृदन्त (past passive participle) with negation; पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन (agreeing with अहम्)
वःto you (all)
वः:
सम्प्रदान (recipient)
TypeNoun
Rootयुष्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formचतुर्थी/षष्ठी-विभक्ति, बहुवचन (Dative/Genitive plural); here दत्तिवाचक (to you)
प्रब्रूयाम्I should tell / would tell
प्रब्रूयाम्:
क्रिया (main verb)
TypeVerb
Rootब्रू (धातु) + प्र-उपसर्ग
Formविधिलिङ् (optative), उत्तमपुरुष, एकवचन (1st person singular optative); परस्मैपदम्
आत्मनःof myself
आत्मनः:
सम्बन्ध (of myself)
TypeNoun
Rootआत्मन् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति, एकवचन (Masculine, Genitive singular)
गुणान्qualities
गुणान्:
कर्म (object)
TypeNoun
Rootगुण (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, बहुवचन (Masculine, Accusative plural)
समर्थःcapable
समर्थः:
विशेषण (predicate qualifier)
TypeAdjective
Rootसमर्थ (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन (Masculine, Nominative singular); विशेषण (predicate of अहम्)
चand
च:
सम्बन्ध (connector)
TypeIndeclinable
Rootच (समुच्चय-अव्यय)
Formसमुच्चय (conjunction)
अपिalso
अपि:
सम्बन्ध (particle)
TypeIndeclinable
Rootअपि (अव्यय)
Formअव्यय; अपि-भाव (also/even)
अहम्I
अहम्:
कर्ता (subject)
TypeNoun
Rootअस्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formप्रथमा-विभक्ति, एकवचन (Nominative singular); सर्वनाम
सेतुम्a bridge/causeway
सेतुम्:
कर्म (object)
TypeNoun
Rootसेतु (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन (Masculine, Accusative singular)
कर्तुम्to make/build
कर्तुम्:
प्रयोजन (purpose/complement)
TypeVerb
Rootकृ (धातु) → कर्तुम् (तुमुन्-प्रत्यय, infinitive)
Formतुमुनन्त (infinitive); क्रियार्थक (purpose/complement of समर्थः)
वैindeed
वै:
सम्बन्ध (emphasis)
TypeIndeclinable
Rootवै (अव्यय)
Formनिपात (emphatic particle)
वरुणालयेin the abode of Varuṇa (the sea)
वरुणालये:
अधिकरण (location)
TypeNoun
Rootवरुण + आलय (प्रातिपदिक); components: वरुण (देव) + आलय (निवास)
Formतत्पुरुष-समास (षष्ठी-तत्पुरुष: 'वरुणस्य आलयः'); पुंलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति, एकवचन (Locative singular)
स्मारितःreminded
स्मारितः:
कर्मणि-भाव (predicate participle: 'reminded')
TypeAdjective
Rootस्मृ (धातु) → स्मारित (णिच् causative) (कृदन्त, क्त-प्रत्यय)
Formभूतकर्मणि कृदन्त (past passive participle); पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन (agreeing with अहम्)
अस्मिam
अस्मि:
क्रिया (auxiliary/copula)
TypeVerb
Rootअस् (धातु)
Formलट्-लकार (present indicative), उत्तमपुरुष, एकवचन (1st person singular)
अहम्I
अहम्:
कर्ता (subject)
TypeNoun
Rootअस्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formप्रथमा-विभक्ति, एकवचन (Nominative singular); सर्वनाम
एतेनby this (one); by him
एतेन:
करण (instrument/cause: 'by this/through him')
TypeNoun
Rootएतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formतृतीया-विभक्ति, एकवचन (Instrumental singular); सर्वनाम
तत्त्वम्the truth; real nature
तत्त्वम्:
कर्म (object: the truth/nature)
TypeNoun
Rootतत्त्व (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन (Neuter, Accusative singular)
आहsaid / spoke
आह:
क्रिया (main verb: 'said')
TypeVerb
Rootअह्/आह् (धातु: 'to say', perfect stem आह)
Formलिट्-लकार (perfect), प्रथमपुरुष, एकवचन (3rd person singular); परस्मैपदम्
महोदधिःthe great ocean
महोदधिः:
कर्ता (subject of आह)
TypeNoun
Rootमहा + उदधि (प्रातिपदिक); components: महा (विशेषण) + उदधि (समुद्र)
Formकर्मधारय-समास ('महान् उदधिः'); पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन (Masculine, Nominative singular)
कामम्as you wish; if you like
कामम्:
सम्बन्ध (modal particle)
TypeIndeclinable
Rootकामम् (अव्यय-रूपेण प्रयोगः; मूल: काम (प्रातिपदिक))
Formनिपात/अव्यय (concessive/permission: 'as you please/if you wish')
अद्यtoday
अद्य:
कालाधिकरण (time)
TypeIndeclinable
Rootअद्य (काल-अव्यय)
Formकालवाचक-अव्यय (temporal adverb)
एवindeed; just
एव:
सम्बन्ध (emphasis/restriction)
TypeIndeclinable
Rootएव (अव्यय)
Formअवधारण-निपात (restrictive/emphatic particle)
बध्नन्तुlet them bind/build (construct)
बध्नन्तु:
क्रिया (injunction)
TypeVerb
Rootबन्ध् (धातु)
Formलोट्-लकार (imperative), प्रथमपुरुष, बहुवचन (3rd person plural); परस्मैपदम्
सेतुम्the bridge
सेतुम्:
कर्म (object)
TypeNoun
Rootसेतु (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन (Masculine, Accusative singular)
वानरपुङ्गवाःthe leaders of the monkeys
वानरपुङ्गवाः:
कर्ता (subject of बध्नन्तु)
TypeNoun
Rootवानर + पुङ्गव (प्रातिपदिक); components: वानर (monkey) + पुङ्गव (chief/bull)
Formतत्पुरुष-समास (षष्ठी-तत्पुरुष: 'वानराणां पुङ्गवाः'); पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन (Masculine, Nominative plural)
Context
"On the Mandara mountain Vishwakarma gave a boon to my mother. I am that Vishwakarma's own son, and I am like him at work by that cause. I have put in my memory all about the ocean. I am aware of the truth of the ocean. I could not speak of my qualities unless questioned. I can build a bridge over the abode of Varuna.Right away let the Vanara leaders get the material required for building the bridge (said Nala)."
Characters & Entities
N
NalaV
ViśvakarmanM
Mandara (mountain)R
RāmaFAQs
Dharma is truthful self-presentation for service: Nala states his qualifications honestly so that the righteous work can proceed effectively.
Nala explains his origin and inherited skill to establish confidence in his ability to build the bridge.
Satya (truthfulness) and competence—he speaks factually about his capacity in order to accept duty.