Shloka 11

पुष्पकविमानदर्शनम्

The Vision of the Pushpaka and Lanka’s Jewel-like Mansions

Devanagari script

पुष्पाह्वयं नामविराजमानंरत्नप्रभाभिश्च विवर्धमानम्।वेश्मोत्तमानामपि चोच्यमानंमहाकपिस्तत्र महाविमानम्।।5.7.11।।

Transliteration

puṣpāhvayaṃ nāma virājamānaṃ ratna-prabhābhiś ca vivardhamānam | veśmottamānām api cocyamānaṃ mahākapis tatra mahā-vimānam ||

Translation

Dort erblickte der große Affe einen herrlichen Himmelswagen, berühmt unter dem Namen Puṣpaka, der im Glanz der Edelsteine immer mehr erstrahlte und von dem man sagte, er überrage selbst die erlesensten Paläste.

Word by Word

• पुष्प-आह्वयम्: named ‘Puṣpaka’
• पुष्प-आह्वयम्: Karma (कर्म)
• Type: Adjective
• Root: पुष्प (प्रातिपदिक) + आह्वय (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; समासः—पुष्प इति आह्वयः यस्य (named ‘Puṣpaka’)

• नाम: by name
• नाम: Nipata (निपात)
• Type: Indeclinable
• Root: नाम (अव्यय)
• Form: अव्यय; नाम-शब्दः ‘by name’ (नामार्थक निपात)

• विराजमानम्: splendid, shining
• विराजमानम्: Karma (कर्म)
• Type: Adjective
• Root: वि (उपसर्ग) + √राज् (धातु) → विराजमान (कृदन्त)
• Form: वर्तमानकृदन्त (शानच्), नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन

• रत्न-प्रभाभिः: with gem-lusters
• रत्न-प्रभाभिः: Karana (करण)
• Type: Noun
• Root: रत्न (प्रातिपदिक) + प्रभा (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, तृतीया, बहुवचन; समासः—रत्नानां प्रभाः (gem-lusters)

• च: and
• च: Samuccaya (समुच्चय)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चयबोधक-अव्यय

• विवर्धमानम्: increasing, growing (in brilliance)
• विवर्धमानम्: Karma (कर्म)
• Type: Adjective
• Root: वि (उपसर्ग) + √वृध् (धातु) → विवर्धमान (कृदन्त)
• Form: वर्तमानकृदन्त (शानच्), नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन

• वेश्म-उत्तमानाम्: of the best mansions
• वेश्म-उत्तमानाम्: Shashthi-sambandha (षष्ठी-सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: वेश्मन् (प्रातिपदिक) + उत्तम (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, षष्ठी, बहुवचन; समासः—उत्तमानि वेश्मानि (excellent mansions)

• अपि: even
• अपि: Nipata (निपात)
• Type: Indeclinable
• Root: अपि (अव्यय)
• Form: निपात; ‘even/also’

• च: and
• च: Samuccaya (समुच्चय)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चयबोधक-अव्यय

• उच्यमानम्: being called/known as
• उच्यमानम्: Karma (कर्म)
• Type: Adjective
• Root: √वच् (धातु) → उच्यमान (कृदन्त)
• Form: वर्तमानकृदन्त (शानच्), नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; कर्मणि (being called/said)

• महाकपिः: the great monkey (Hanuman)
• महाकपिः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: महाकपि (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; समासः—महान् कपिः

• तत्र: there
• तत्र: Adhikarana (अधिकरण)
• Type: Indeclinable
• Root: तत्र (अव्यय)
• Form: देशवाचक-अव्यय (locative adverb)

• महाविमानम्: the great aerial chariot
• महाविमानम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: महाविमान (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; समासः—महद् विमानम्

Context

There, the great Hanuman indeed saw a splendid chariot called Pushpaka. It was glowing with glittering gems. Taller than the biggest mansion, it was a great chariot.

Characters & Entities

• Hanumān
• Puṣpaka (vimāna)
• Ratna (gems)

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

Dharma is reinforced by non-attachment: even encountering extraordinary power and luxury (Puṣpaka), Hanumān remains aligned to his righteous commission.

What is the narrative situation?

While exploring Laṅkā’s grand spaces, Hanumān sees the famed Puṣpaka vimāna.

Which character virtue is emphasized?

Single-pointed devotion to task and inner discipline amid distractions.