Shloka 29

राक्षसेन्द्रनिवेशनविचारः

Survey of Ravana’s Residence and Lanka’s Inner Quarters

Devanagari script

रावणस्योपशायिन्यो ददर्श हरिसत्तमः।विचरन्हरिशार्दूलो राक्षसीर्विकृतेक्षणाः।।।।शूलमुद्गरहस्ताश्च शक्तितोमरधारिणी:।

Transliteration

rāvaṇasyopaśāyinyō dadarśa harisattamaḥ |

vicarann hariśārdūlo rākṣasīr vikṛtekṣaṇāḥ ||5.6.29||

śūlamudgarahastāś ca śaktitomaradhāriṇīḥ |

Translation

Im Innern umhergehend sah der Beste der Affen—ein Tiger unter den Vānara—nahe Rāvaṇas Lager rākṣasī mit entstelltem, furchterregendem Blick, die Dreizacke und Keulen hielten und Speere sowie Wurfspieße trugen.

Word by Word

• रावणस्य: of Ravana
• रावणस्य: सम्बन्ध (Sambandha/Genitive relation)
• Type: Noun
• Root: रावण (प्रातिपदिक)
• Form: पुल्लिङ्ग (Masculine), षष्ठी-विभक्ति (Genitive/6th), एकवचन (Singular)

• उपशायिन्यः: lying near/attending (near his bed)
• उपशायिन्यः: कर्ता (Karta/Subject) (ददर्श इत्यस्य कर्मभूताः राक्षसीः)
• Type: Adjective
• Root: उप + शी (धातु) + शानच् (कृदन्त) → उपशायिनी (प्रातिपदिक)
• Form: वर्तमानकाले शानच्-प्रत्ययान्तः (Present participle), स्त्रीलिङ्ग (Feminine), प्रथमा-विभक्ति (Nominative/1st), बहुवचन (Plural) (राक्षसीः इत्यस्य विशेषणम्)

• ददर्श: saw
• ददर्श: क्रिया (Kriyā/Verb)
• Type: Verb
• Root: दृश् (धातु)
• Form: लिट्-लकार (Perfect), परस्मैपद, प्रथमपुरुष, एकवचन

• हरिसत्तमः: best of the monkeys
• हरिसत्तमः: कर्ता (Karta/Subject)
• Type: Noun
• Root: हरि + सत्तम (प्रातिपदिक) (समास)
• Form: षष्ठी/सप्तमी-तत्पुरुषसदृशः (idiomatic): हरीणां सत्तमः, पुल्लिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• विचरन्: moving about
• विचरन्: कर्ता (Karta/Agent) (ददर्श इत्यस्य सहायक-क्रिया)
• Type: Verb
• Root: वि + चर् (धातु) + शतृ (कृदन्त)
• Form: वर्तमानकाले शतृ-प्रत्ययान्तः (Present active participle), पुल्लिङ्ग, प्रथमा, एकवचन (हरिशार्दूलः इत्यस्य विशेषणम्)

• हरिशार्दूलः: tiger among monkeys
• हरिशार्दूलः: कर्ता (Karta/Subject) (हरिसत्तमः इत्यस्य apposition)
• Type: Noun
• Root: हरि + शार्दूल (प्रातिपदिक) (समास)
• Form: षष्ठी-तत्पुरुष (Genitive determinative): हरीणां शार्दूलः, पुल्लिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• राक्षसीः: female demons (rakshasis)
• राक्षसीः: कर्म (Karma/Object)
• Type: Noun
• Root: राक्षसी (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति (Accusative/2nd), बहुवचन

• विकृतेक्षणाः: having hideous eyes
• विकृतेक्षणाः: कर्म (Karma/Object) (राक्षसीः इत्यस्य विशेषणम्)
• Type: Adjective
• Root: विकृत + ईक्षण (प्रातिपदिक) (समास)
• Form: बहुव्रीहि: विकृतम् ईक्षणं यस्याः ताः, स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन (राक्षसीः इत्यस्य विशेषणम्; पद्ये प्रथमा-रूपेण विशेषण-प्रयोगः)

• शूलमुद्गरहस्ताः: with tridents and hammers in hand
• शूलमुद्गरहस्ताः: कर्म (Karma/Object) (राक्षसीः इत्यस्य विशेषणम्)
• Type: Adjective
• Root: शूल + मुद्गर + हस्त (प्रातिपदिक) (समास)
• Form: तत्पुरुष (instrument/possessive sense): शूल-मुद्गरौ हस्तयोः/हस्तेषु यस्याः ताः, स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन (राक्षसीः इत्यस्य विशेषणम्)

• च: and
• च: समुच्चय (Coordination)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चयबोधक-अव्यय (conjunction)

• शक्तितोमरधारिणीः: bearing spears and javelins
• शक्तितोमरधारिणीः: कर्म (Karma/Object) (राक्षसीः इत्यस्य विशेषणम्)
• Type: Adjective
• Root: शक्ति + तोमर + धारिणी (प्रातिपदिक) (समास)
• Form: तत्पुरुष: शक्ति-तोमरौ धारयन्तीः, स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति (Accusative/2nd), बहुवचन (राक्षसीः इत्यस्य विशेषणम्)

Context

The heroic and powerful vanara saw at Ravana's residence demonesses with hideous eyes guarding the bed and an army of demons holding tridents, hammers, powerful javelins and iron cudgels.

Characters & Entities

• Hanumān
• Rāvaṇa
• Rākṣasīs (demonesses)
• Trident (śūla)
• Spear (śakti)

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

The verse highlights vigilance and responsibility (a secondary dharma of protection), while contrasting it with Rāvaṇa’s adharma: even disciplined guarding can serve unrighteous ends if the ruler’s cause is unjust.

What is the narrative situation?

Inside Rāvaṇa’s residence, Hanumān observes armed rākṣasī guards stationed near the king’s sleeping area.

Which character virtue is emphasized?

Alertness and courage: Hanumān continues reconnaissance even amidst heavily armed guards.