Previous Verse
Next Verse

Shloka 20

अभिज्ञानदानम् / The Gift of Recognition

Sita’s Token and Resolve

तमुत्पातकृतोत्साहमवेक्ष्य हरिपुङ्गवम्।।5.40.20।।वर्धमानं महावेगमुवाच जनकात्मजा।अश्रुपूर्णमुखी दीना बाष्पगद्गदया गिरा।।5.40.21।।

tam utpātakṛtotsāham avekṣya haripuṅgavam ||5.40.20||

vardhamānaṃ mahāvegam uvāca janakātmajā |

aśrupūrṇamukhī dīnā bāṣpagadgadayā girā ||5.40.21||

Als Janakas Tochter den Anführer der Vānara sah, voller Eifer zum Sprung und mit großer Geschwindigkeit und Macht an Größe zunehmend, sprach sie — elend, das Gesicht von Tränen überströmt, die Stimme vom Schluchzen erstickt.

तम्him
तम्:
Karma (कर्म) (object of अवेक्ष्य)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; refers to Hanuman
उत्पात-कृत-उत्साहम्whose zeal was for a leap
उत्पात-कृत-उत्साहम्:
Viśeṣaṇa (विशेषण) (qualifies तम्)
TypeAdjective
Rootउत्पात (प्रातिपदिक) + कृत (कृ धातु, क्त) + उत्साह (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; बहुपद-तत्पुरुष: ‘उत्पातेन कृतः उत्साहः यस्य’ (zeal caused for leaping)
अवेक्ष्यhaving looked at
अवेक्ष्य:
Pūrvakāla-kriyā (पूर्वकालक्रिया)
TypeVerb
Rootअव + ईक्ष् (धातु) + ल्यप् (कृदन्त)
Formल्यप्-प्रत्ययान्त (gerund) ‘having looked at’
हरिपुङ्गवम्chief of monkeys
हरिपुङ्गवम्:
Karma (कर्म) (object of अवेक्ष्य)
TypeNoun
Rootहरि + पुंगव (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुष (हरीणां पुंगवम्)
वर्धमानम्growing / increasing
वर्धमानम्:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Rootवृध् (धातु) + शानच्/मान (कृदन्त)
Formवर्तमानकाले शतृ/शानच्-समकक्ष ‘मान’ कृदन्त; पुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; विशेषण (qualifies तम्)
महावेगम्of great speed
महावेगम्:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Rootमहा + वेग (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; कर्मधारय (महान् वेगः यस्य)
उवाचsaid
उवाच:
Kriyā (क्रिया)
TypeVerb
Rootवच् (धातु)
Formलिट्-लकार (Perfect), प्रथमपुरुष, एकवचन, परस्मैपद
जनकात्मजाJanaka's daughter
जनकात्मजा:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootजनक + आत्मजा (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुष (जनकस्य आत्मजा)
अश्रु-पूर्ण-मुखीwith face full of tears
अश्रु-पूर्ण-मुखी:
Viśeṣaṇa (विशेषण) (qualifies जनकात्मजा)
TypeAdjective
Rootअश्रु (प्रातिपदिक) + पूर्ण (प्रातिपदिक) + मुखी (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; बहुपद-तत्पुरुष: ‘अश्रुभिः पूर्णं मुखं यस्याः’
दीनाwretched
दीना:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Rootदीन (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; विशेषण
बाष्प-गद्गदयाwith tear-choked
बाष्प-गद्गदया:
Karaṇa (करण) (instrumental with गिरा)
TypeAdjective
Rootबाष्प (प्रातिपदिक) + गद्गद (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, तृतीया, एकवचन; तत्पुरुष: ‘बाष्पेण गद्गदा’ (choked with tears)
गिराwith (her) speech/words
गिरा:
Karaṇa (करण)
TypeNoun
Rootगिर् (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, तृतीया, एकवचन

Seeing Hanuman eager to leap, enlarging his body quickly, she appeared pitiable with her face filled with tears and throat choked.

H
Hanumān
S
Sītā (Janakātmajā)

FAQs

Dharma includes compassion toward those in suffering; the scene frames Sītā’s righteous endurance and the urgency of rescue aligned with justice.

Hanumān prepares to depart (and leap back), expanding his form; Sītā, overwhelmed with emotion, begins to address him with tear-choked words.

Hanumān’s heroic readiness and energy; Sītā’s steadfastness under grief and her sincere, truthful expression.