Shloka 4

निमित्तप्रादुर्भावः

Auspicious Omens Arise for Sita

Devanagari script

गजेन्द्रहस्तप्रतिमश्च पीनस्तयोर्द्वयोः सम्हतयोः सुजातः।प्रस्पन्दमानः पुनरूरुरस्यारामं पुरस्तात् स्थितमाचचक्षे।।5.29.4।।

Transliteration

gajendrahastapratimaś ca pīnas tayor dvayoḥ saṃhatayoḥ sujātaḥ | praspandamānaḥ punar ūruḥ asyā rāmaṃ purastāt sthitam ācacakṣe ||5.29.4||

Translation

Wieder begann ihr wohlgeformter, voller Schenkel, eng an sein Gegenstück geschmiegt und dem Rüssel eines königlichen Elefanten gleich, zu beben, als wiese er auf Rāma hin, der vor ihr stand.

Word by Word

• गजेन्द्रहस्तप्रतिमः: resembling an elephant-lord's trunk/hand
• गजेन्द्रहस्तप्रतिमः: कर्तृ (subject-qualifier)
• Type: Adjective
• Root: गजेन्द्र + हस्त + प्रतिमा (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे प्रथमा-विभक्तिः एकवचनम् (masculine nominative singular); विशेषणम्

• च: and
• च: सम्बन्ध (connector)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चयार्थक-निपातः (conjunction/particle: 'and')

• पीनः: stout, full, thick
• पीनः: कर्तृ (subject-qualifier)
• Type: Adjective
• Root: पीन (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे प्रथमा-विभक्तिः एकवचनम् (masculine nominative singular); विशेषणम्

• तयोः: of those two
• तयोः: षष्ठी-सम्बन्ध (genitive relation)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: षष्ठी-विभक्तिः द्विवचनम् (genitive dual); सर्वनाम

• द्वयोः: of the two
• द्वयोः: षष्ठी-सम्बन्ध (genitive relation)
• Type: Adjective
• Root: द्वि (संख्याशब्द-प्रातिपदिक)
• Form: षष्ठी-विभक्तिः द्विवचनम् (genitive dual); संख्याविशेषणम्

• संहतयोः: of (them) being close together/compact
• संहतयोः: षष्ठी-सम्बन्ध (genitive relation)
• Type: Adjective
• Root: संहत (प्रातिपदिक; √हन् धातोः क्त-प्रत्ययान्तः, 'सं-हन्' इति)
• Form: षष्ठी-विभक्तिः द्विवचनम् (genitive dual); क्त-प्रत्ययान्त-विशेषणम्; अर्थः—'संयुक्त/सन्निहित'

• सुजातः: well-formed, well-shaped
• सुजातः: कर्तृ (subject-qualifier)
• Type: Adjective
• Root: सु + जात (प्रातिपदिक; √जन् धातोः क्त-प्रत्ययान्तः)
• Form: पुंलिङ्गे प्रथमा-विभक्तिः एकवचनम् (masculine nominative singular); क्त-प्रत्ययान्त-विशेषणम्

• प्रस्पन्दमानः: throbbing, quivering
• प्रस्पन्दमानः: कर्तृ (subject-qualifier)
• Type: Adjective
• Root: प्र + स्पन्द् (धातु) + शानच् (वर्तमान-कृदन्त)
• Form: पुंलिङ्गे प्रथमा-विभक्तिः एकवचनम् (masculine nominative singular); शानच्-प्रत्ययान्त वर्तमान-कृदन्तः (present active participle); विशेषणम्

• पुनः: again, then
• पुनः: क्रियाविशेषण (adverbial modifier)
• Type: Indeclinable
• Root: पुनः (अव्यय)
• Form: काल/पुनरावृत्ति-वाचक-अव्ययम् (adverb: again/then)

• ऊरुः: thigh
• ऊरुः: कर्तृ (subject)
• Type: Noun
• Root: ऊरु (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे प्रथमा-विभक्तिः एकवचनम् (masculine nominative singular)

• अस्याः: of her
• अस्याः: षष्ठी-सम्बन्ध (possessor)
• Type: Noun
• Root: इदम्/अस्मद्-प्रत्ययान्त स्त्रीलिङ्ग-सर्वनाम (अस्या इति प्रातिपदिक-रूपम्)
• Form: स्त्रीलिङ्गे षष्ठी-विभक्तिः एकवचनम् (feminine genitive singular); सर्वनाम

• रामम्: Rama
• रामम्: कर्म (object)
• Type: Noun
• Root: राम (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे द्वितीया-विभक्तिः एकवचनम् (masculine accusative singular)

• पुरस्तात्: in front, before
• पुरस्तात्: अधिकरण (locative sense / place-adverb)
• Type: Indeclinable
• Root: पुरस्तात् (अव्यय)
• Form: देशवाचक-अव्ययम् (adverb of place: in front/before)

• स्थितम्: standing, stationed
• स्थितम्: कर्म-विशेषण (object-qualifier)
• Type: Adjective
• Root: स्था (धातु) + क्त (कृदन्त)
• Form: पुंलिङ्गे द्वितीया-विभक्तिः एकवचनम् (masculine accusative singular); क्त-प्रत्ययान्त-विशेषणम्; 'रामम्' इति विशेष्यस्य विशेषणम्

• आचचक्षे: saw, beheld, indicated/pointed out
• आचचक्षे: क्रिया (main verb)
• Type: Verb
• Root: आ + √चक्ष् (धातु) (दर्शने)
• Form: लिट्-लकारः (Perfect); प्रथम-पुरुषः एकवचनम् (3rd person singular); परस्मैपदम्

Context

Again her round-shaped left thigh resembling an elephant's trunk started throbbing, presaging union with Rama.

Characters & Entities

• Sītā
• Rāma
• elephant (gajendra)

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

Moral order reassures the steadfast: the omen functions as narrative confirmation that dharma-protected reunion is approaching.

What is the narrative situation?

A further auspicious bodily sign appears, interpreted as foretelling Rāma’s presence and union.

Which character virtue is emphasized?

Faith and steadfastness—Sītā’s unwavering truthfulness is met with signs of coming deliverance.