Shloka 42

त्रिजटास्वप्नवर्णनम्

Trijata’s Dream-Omens and the Rakshasis’ Reversal

Devanagari script

यस्यामेवंविधः स्वप्नो दुःखितायां प्रदृश्यते।।5.27.42।।सा दुःखैर्विविधैर्मुक्ता प्रियं प्राप्नोत्यनुत्तमम्।

Transliteration

yasyām evaṃvidhaḥ svapno duḥkhitāyāṃ pradṛśyate | sā duḥkhair vividhair muktā priyaṃ prāpnoty anuttamam ||5.27.42||

Translation

Wenn eine Frau in Kummer einen Traum dieser Art sieht, wird sie von mancherlei Leid befreit und erlangt unvergleichliches Glück.

Word by Word

• यस्यम्: in/when (she)
• यस्यम्: Adhikarana (अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: यद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति (अधिकरण), एकवचन; relative pronoun 'in whom/when'

• एवंविधः: of this kind
• एवंविधः: Karta (कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: एवंविध (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; एवं+विध (एवं प्रकारः) qualifies स्वप्नः

• स्वप्नः: dream
• स्वप्नः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: स्वप्न (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

• दुःखितायाम्: when (she is) sorrowful
• दुःखितायाम्: Adhikarana (अधिकरण)
• Type: Adjective
• Root: दुःखित (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति, एकवचन; qualifies implied स्त्री (woman)

• प्रदृश्यते: is seen/appears
• प्रदृश्यते: Kriya (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: प्र+दृश् (धातु)
• Form: लट्-लकार (present), आत्मनेपद; प्रथम-पुरुष, एकवचन

• सा: she
• सा: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

• दुःखैः: by/with sorrows
• दुःखैः: Karana (करण)
• Type: Noun
• Root: दुःख (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति (करण/हेतु), बहुवचन

• विविधैः: various
• विविधैः: Karana (करण)
• Type: Adjective
• Root: विविध (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति, बहुवचन; qualifies दुःखैः

• मुक्ता: freed/released
• मुक्ता: Karta (कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: मुच् (धातु) + क्त (कृदन्त)
• Form: मुच्-धातु, क्त-प्रत्ययान्त (PPP); स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; predicate of सा

• प्रियम्: joy/pleasant thing
• प्रियम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: प्रिय (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन

• प्राप्नोति: attains
• प्राप्नोति: Kriya (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: प्र+आप् (धातु)
• Form: लट्-लकार (present), परस्मैपद; प्रथम-पुरुष, एकवचन

• अनुत्तमम्: unsurpassed
• अनुत्तमम्: Karma (कर्म)
• Type: Adjective
• Root: अनुत्तम (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; न+उत्तम (no superior) qualifies प्रियम्

Context

"When any demoness in a sorrowful state dreams this kind of dream, she will be relieved of sorrow and will obtain supreme joy.

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

The verse frames suffering as not final and highlights moral hope: even amid duḥkha, auspicious signs can indicate the restoration of right order (dharma) and relief.

What is the narrative situation?

The rākṣasīs discuss a particular dream/omen and infer that it signals the end of sorrow and the arrival of good fortune for the afflicted woman (contextually, Sītā).

Which character virtue is emphasized?

Āśā (hope) and viveka (discernment) through interpreting signs as encouragement to change one’s behavior.