Shloka 24

पम्पा

तीर-वर्णनम् / Rama’s Lament at Pampa and the Approach to Rishyamuka

Devanagari script

एष दात्यूहको हृष्टो रम्ये मां वननिर्झरे।प्रणदन्मन्मथाविष्टं शोचयिष्यति लक्ष्मण।।।।

Transliteration

eṣa dātyūhako hṛṣṭo ramye māṁ vananirjhare |

praṇadan manmathāviṣṭaṁ śocayiṣyati lakṣmaṇa ||

Translation

Lakṣmaṇa, dieser fröhliche Dātyūhaka, der am lieblichen Waldwasserfall gackert, wird mich quälen—mich, der schon von Liebesglut ergriffen ist.

Word by Word

• एषः: this
• एषः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: एतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गः, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्

• दात्यूहकः: dātyūhaka bird (waterfowl)
• दात्यूहकः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: दात्यूहक (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गः, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्; पक्षि-नाम

• हृष्टः: joyous
• हृष्टः: Karta (कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: हृष्ट (प्रातिपदिक; क्त from हृष्)
• Form: पुंलिङ्गः, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्; विशेषणम्

• रम्ये: in a lovely
• रम्ये: Adhikarana (अधिकरण)
• Type: Adjective
• Root: रम्य (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे/नपुंसकलिङ्गे, सप्तमी-विभक्तिः, एकवचनम्; विशेषणम् (qualifies वननिर्झरे)

• माम्: me
• माम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: अस्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: द्वितीया-विभक्तिः, एकवचनम्

• वन-निर्झरे: at a forest waterfall
• वन-निर्झरे: Adhikarana (अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: वन (प्रातिपदिक) + निर्झर (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गः, सप्तमी-विभक्तिः, एकवचनम्; तत्पुरुषः: वने निर्झरः; अधिकरणम्

• प्रणदन्: calling out
• प्रणदन्: Karta (कर्ता)
• Type: Verb
• Root: प्र+नद् (धातु)
• Form: वर्तमान-कृदन्तः, शतृ-प्रत्ययः; पुंलिङ्गः, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्; परस्मैपदी; विशेषणम् (qualifies दात्यूहकः)

• मन्मथ-आविष्टम्: possessed by love
• मन्मथ-आविष्टम्: Karma (कर्म)
• Type: Adjective
• Root: मन्मथ (प्रातिपदिक) + आ+विश् (धातु) → आविष्ट (क्त-कृदन्त)
• Form: पुंलिङ्गः, द्वितीया-विभक्तिः, एकवचनम्; तत्पुरुषः: मन्मथेन आविष्टम्; विशेषणम् (qualifies माम्)

• शोचयिष्यति: will make (me) grieve
• शोचयिष्यति: Kriya (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: शुच् (धातु, णिच् causative)
• Form: लृट्-लकारः (Simple Future), प्रथम-पुरुषः, एकवचनम्; परस्मैपदम्; णिजन्त

• लक्ष्मण: O Lakshmana
• लक्ष्मण: Sambodhana (सम्बोधन)
• Type: Noun
• Root: लक्ष्मण (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गः, सम्बोधन-विभक्तिः, एकवचनम्

Context

'Lakshmana, while I am already love-stricken, the swamp-hen (gallinule, a marsh-bird) troubles me with its joyous cackles in the beautiful forest-stream.

Characters & Entities

• Lakshmana
• Manmatha (Kama)

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

The verse implies steadiness in dharma amid suffering: even as nature intensifies desire and grief, Rāma does not abandon righteous conduct; he endures pain without turning to unrighteous means.

What is the narrative situation?

Rāma, separated from Sītā, has reached the Pampā-region in spring and laments to Lakṣmaṇa; sounds of birds and water heighten his anguish.

Which character virtue is emphasized?

Rāma’s self-restraint and fidelity: his love is exclusive and steadfast, expressed as painful longing rather than impulsive indulgence.