Previous Verse

Shloka 26

अष्टसप्ततितमः सर्गः — Śatrughna’s Fury and Bharata’s Restraint

Mantharā Episode

शत्रुघ्नविक्षेपविमूढसंज्ञां समीक्ष्य कुब्जां भरतस्य माता।शनैस्समाश्वासयदार्तरूपां क्रौञ्चीं विलग्नामिव वीक्षमाणाम्।।।।

śatrughnavikṣepavimūḍhasaṁjñāṁ samīkṣya kubjāṁ bharatasya mātā |

śanais samāśvāsayad ārtarūpāṁ krauñcīṁ vilagnām iva vīkṣamāṇām ||

Als Bharatas Mutter (Kaikeyī) die Bucklige sah, deren Sinne durch Śatrughnas Herumschleudern verwirrt waren—leidvoll, umherblickend wie ein gefangenes Krauñca-Weibchen—tröstete sie sie sanft.

शत्रुघ्नof Śatrughna
शत्रुघ्न:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeNoun
Rootśatrughna (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, षष्ठी (6th/षष्ठी), एकवचन; in compound as genitive qualifier
विक्षेपthrowing down
विक्षेप:
Hetu/Instrumental sense within compound (हेतु/करणार्थ)
TypeNoun
Rootvikṣepa (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन; in compound (throwing/knocking down)
विमूढbewildered
विमूढ:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Rootvi-mūḍha (कृदन्त; √muh मोहने)
Formभूतकृदन्त (past participle), स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया (2nd/द्वितीया), एकवचन; qualifying संज्ञाम्
संज्ञाम्consciousness/senses
संज्ञाम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootsaṃjñā (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, द्वितीया (2nd/द्वितीया), एकवचन; object of समीक्ष्य
समीक्ष्यhaving seen
समीक्ष्य:
Kriyāviśeṣaṇa (क्रियाविशेषण; पूर्वक्रिया)
TypeVerb
Rootsam-īkṣ (धातु; √īkṣ दर्शने)
Formक्त्वान्त अव्यय (gerund/absolutive), ‘having seen/observed’
कुब्जाम्the hunchback woman
कुब्जाम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootkubjā (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, द्वितीया (2nd/द्वितीया), एकवचन; apposition to (विमूढसंज्ञाम्)
भरतस्यof Bharata
भरतस्य:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeNoun
Rootbharata (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, षष्ठी (6th/षष्ठी), एकवचन; possessor of माता
माताmother
माता:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootmātṛ (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन; subject
शनैःgently/slowly
शनैः:
Kriyāviśeṣaṇa (क्रियाविशेषण)
TypeIndeclinable
Rootśanais (अव्यय)
Formअव्यय; क्रियाविशेषण (adverb)
समाश्वासयत्consoled
समाश्वासयत्:
Kriyā (मुख्यक्रिया)
TypeVerb
Rootsam-ā-śvāsaya (धातु; √śvas श्वसने, causative)
Formलङ् (Imperfect/past), परस्मैपद, प्रथमपुरुष (3rd), एकवचन; causative ‘consoled’
आर्तdistressed
आर्त:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Rootārta (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, द्वितीया (2nd/द्वितीया), एकवचन; in compound qualifying रूपाम्
रूपाम्(one) in appearance/state
रूपाम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootrūpā (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, द्वितीया (2nd/द्वितीया), एकवचन; object of समाश्वासयत्
क्रौञ्चीम्a female krauñca bird
क्रौञ्चीम्:
Upamāna (उपमान)
TypeNoun
Rootkrauñcī (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, द्वितीया (2nd/द्वितीया), एकवचन; upamāna with इव
विलग्नाम्caught/entangled
विलग्नाम्:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Rootvi-lagna (कृदन्त; √lag लग्ने)
Formभूतकृदन्त (past participle), स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया (2nd/द्वितीया), एकवचन; qualifying (कुब्जाम्/आर्तरूपाम्)
इवlike/as if
इव:
Upamā-dyotaka (उपमा-द्योतक)
TypeIndeclinable
Rootiva (अव्यय)
Formउपमावाचक अव्यय (particle of comparison)
वीक्षमाणाम्looking around
वीक्षमाणाम्:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Rootvi-īkṣamāṇa (कृदन्त; √īkṣ दर्शने)
Formवर्तमानकृदन्त (present participle), आत्मनेपद-प्राय, स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया (2nd/द्वितीया), एकवचन; qualifying kubjām

In the first place, the king could have restrained himself by reflecting on whether the course of action adopted by him under the influence of a woman was just or unjust.

Ś
Śatrughna
M
Mantharā (kubjā)
B
Bharata
K
Kaikeyī (Bharata’s mother)
K
krauñcī (female krauñca bird; simile)

FAQs

Dharma in social life includes calming harm and restoring order after violence; consolation and care are presented as immediate duties once aggression is halted.

Following Bharata’s intervention and Śatrughna’s release of Mantharā, Kaikeyī sees Mantharā shaken and comforts her.

Gentleness (mṛdutā) and protective composure: Kaikeyī’s act of soothing shows a caregiving response amid crisis, regardless of broader moral blame in the episode.