Previous Verse
Next Verse

Shloka 4

एकोनषष्ठितमः सर्गः (Sarga 59): सुमन्त्रवाक्यं, अयोध्याविषादः, दाशरथिशोकसागरः

अग्रतो लक्ष्मणो यातः पालयन्रघुनन्दनम्।तांस्तथा गच्छतो दृष्ट्वा निवृत्तोऽस्म्यवशस्तदा।।2.59.4।।

agrato lakṣmaṇo yātaḥ pālayan raghunandanam | tāṁs tathā gacchato dṛṣṭvā nivṛtto 'smy avaśas tadā || 2.59.4 ||

Lakṣmaṇa ging voraus und schützte Rāma, die Wonne des Raghu-Geschlechts. Als ich sah, wie sie so davongingen, kehrte ich damals um—machtlos.

अग्रतःin front
अग्रतः:
Desha-adhikarana (देश-अधिकरण)
TypeIndeclinable
Rootअग्रतः (अव्यय)
Formअव्ययम्; देशवाचक-क्रियाविशेषणम् (in front)
लक्ष्मणःLakshmana
लक्ष्मणः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootलक्ष्मण (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गे प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्
यातःwent
यातः:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootया (धातु) → यात (कृदन्त; क्त)
Formक्त-प्रत्ययान्तं कृदन्तम्; पुंलिङ्गे प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्; 'went'
पालयन्protecting
पालयन्:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootपालय् (धातु; णिच्) → पालयत् (शतृ-कृदन्त)
Formशतृ-प्रत्ययान्तं वर्तमानकृदन्तम्; पुंलिङ्गे प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्; लक्ष्मणः इति विशेषणम्
रघुनन्दनम्Rama (delight of Raghu)
रघुनन्दनम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootरघु + नन्दन (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गे द्वितीया-विभक्तिः, एकवचनम्; तत्पुरुषः (रघोः नन्दनः)
तान्them
तान्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गे द्वितीया-विभक्तिः, बहुवचनम् (acc pl)
तथाin that manner
तथा:
Kriya-visheshana (क्रियाविशेषण)
TypeIndeclinable
Rootतथा (अव्यय)
Formअव्ययम्; प्रकारवाचक-क्रियाविशेषणम्
गच्छतःgoing
गच्छतः:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootगम् (धातु) → गच्छत् (शतृ-कृदन्त)
Formशतृ-प्रत्ययान्तं वर्तमानकृदन्तम्; पुंलिङ्गे द्वितीया-विभक्तिः, बहुवचनम् (acc pl); तान् इति विशेषणम्
दृष्ट्वाhaving seen
दृष्ट्वा:
Purvakala (पूर्वकाल)
TypeIndeclinable
Rootदृश् (धातु)
Formक्त्वा-प्रत्ययान्तं अव्ययकृदन्तम् (gerund)
निवृत्तःreturned
निवृत्तः:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootनि + वृत् (धातु) → निवृत्त (कृदन्त; क्त)
Formक्त-प्रत्ययान्तं कृदन्तम्; पुंलिङ्गे प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्; अस्मि इति सह परिप्रयोगः
अस्मिI am
अस्मि:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootअस् (धातु)
Formलट्-लकारः (Present), परस्मैपदम्; उत्तमपुरुषः, एकवचनम्
अवशःhelpless
अवशः:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootअवश (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गे प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्; अहम् (अस्मि) इति कर्तृविशेषणम्
तदाthen
तदा:
Kala-adhikarana (काल-अधिकरण)
TypeIndeclinable
Rootतदा (अव्यय)
Formअव्ययम्; कालवाचक-क्रियाविशेषणम् (then)

O queen Kausalya!, I am completely immersed in this ocean of sorrow. The misfortune due to Rama's separation is its breadth. Sita's separation is the other end of the shore. Sighs are its turbulent waves and whirlpools. Tears are its foam and turbid waters. Waving of arms is its fishes. Cries of agony are its roars. My dishevelled hair is its moss. Kaikeyi is the mouth of Badaba. My copious tears are its source. Words of the hunchback (Manthara) are the monstrous crocodiles. The cruel boons to Kaikeyi are its shores. Without Rama I cannot cross this sea of sorrow alive. Ah, whata pity!

L
Lakṣmaṇa
R
Rāma (Raghunandana)

FAQs

The verse highlights dharma as protective duty and loyal service: Lakṣmaṇa fulfills his obligation to safeguard Rāma, while the speaker acknowledges the painful necessity of returning despite personal grief.

Rāma and Lakṣmaṇa are departing toward the forest for exile; Sumantra watches them go and then returns to Ayodhyā, unable to alter the decision.

Lakṣmaṇa’s vigilance and devotion (sevā-bhāva) are emphasized—he goes ahead as a guardian, embodying steadfast fraternal loyalty.