Valmiki Ramayana 2.38.12 — Ayodhya Kanda, Sarga 38, Shloka 12

अयोध्याकाण्डे अष्टत्रिंशः सर्गः

Sita in Bark Garments; Public Outcry and Dasaratha’s Lament

Devanagari script

तत्त्वेतत्समतिक्रम्य निरयं गन्तुमिच्छसि।मैथिलीमपि या हि त्वमीक्षसे चीरवासिनीम्।।।।

Transliteration

tattvetat samatikramya nirayaṃ gantum icchasi | maithilīm api yā hi tvam īkṣase cīravāsinīm || 2.38.12 ||

Translation

„Indem du selbst diese Grenze überschreitest, willst du nun zur Hölle gehen; denn du begehrst, sogar Maithilī im Rindenkleid zu sehen.“

Word by Word

• तत्त्व: the truth/fact
• तत्त्व: कर्म/विषय (object/topic)
• Type: Noun
• Root: तत्त्व (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; 'truth/that fact' (appositional)

• एतत्: this
• एतत्: कर्म (Karma)
• Type: Noun
• Root: एतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; demonstrative

• समतिक्रम्य: having transgressed
• समतिक्रम्य: पूर्वकाल-क्रिया (absolutive)
• Type: Verb
• Root: सम्-अति-क्रम् (धातु) + ल्यप् (कृत्-प्रत्यय)
• Form: अव्ययभावे कृदन्त (ल्यप्/क्त्वा-समकक्ष), 'having transgressed/overstepped'

• निरयम्: hell
• निरयम्: कर्म (Karma)
• Type: Noun
• Root: निरय (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; Accusative singular

• गन्तुम्: to go
• गन्तुम्: प्रयोजन (purpose complement)
• Type: Verb
• Root: गम् (धातु) + तुमुन् (कृत्-प्रत्यय)
• Form: तुमुन्-प्रत्ययान्त infinitive, 'to go'

• इच्छसि: you wish
• इच्छसि: क्रिया (Kriyā)
• Type: Verb
• Root: इष्/इच्छ् (धातु)
• Form: लट्-लकार, परस्मैपद, मध्यमपुरुष, एकवचन; 2nd sg present

• मैथिलीम्: Maithili (Sita)
• मैथिलीम्: कर्म (Karma)
• Type: Noun
• Root: मैथिली (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; Accusative singular

• अपि: even/also
• अपि: वाक्य-सम्बन्ध
• Type: Indeclinable
• Root: अपि (अव्यय)
• Form: समुच्चय/अपेक्षार्थक-अव्यय

• या: who
• या: कर्ता (Kartā)
• Type: Noun
• Root: यद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: सर्वनाम, स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; relative pronoun referring to Sita

• हि: indeed
• हि: वाक्य-सम्बन्ध
• Type: Indeclinable
• Root: हि (अव्यय)
• Form: निश्चय/हेतुवाचक-अव्यय (indeed/for)

• त्वम्: you
• त्वम्: कर्ता (Kartā)
• Type: Noun
• Root: युष्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: सर्वनाम, प्रथमा, एकवचन

• ईक्षसे: you look at/consider
• ईक्षसे: क्रिया (Kriyā)
• Type: Verb
• Root: ईक्ष् (धातु)
• Form: लट्-लकार, आत्मनेपद, मध्यमपुरुष, एकवचन; 2nd sg present

• चीरवासिनीम्: wearing bark garments
• चीरवासिनीम्: विशेषण (Viśeṣaṇa)
• Type: Adjective
• Root: चीर (प्रातिपदिक) + वासिनी (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; उपपद-तत्पुरुष: 'चीरे वसति/चीरं वसति' = wearing bark garments; qualifies 'maithilīm'

Context

Having exceeded all that, you want to behold Sita in bark garment and thereby, wish for hell.

Characters & Entities

• Daśaratha
• Kaikeyī
• Maithilī (Sītā)
• bark garment (cīra)
• niraya (hell)

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

Dharma warns against cruelty beyond necessity: delighting in another’s humiliation is treated as grave adharma with karmic consequence.

What is the narrative situation?

Daśaratha condemns Kaikeyī for not stopping at Rāma’s exile and for pressing further indignity upon Sītā.

Which character virtue is emphasized?

Moral discernment: Daśaratha distinguishes between compelled duty (a vow) and gratuitous harm.