Previous Verse
Next Verse

Narada Purana — Purva Bhaga, Shloka 159

Rādhā-sambaddha-mantra-vyākhyā

Rādhā-Related Mantras Explained

नित्यानित्यां तु दशमीं त्रिकुटां वच्मि सांप्रतम् । हंसश्च हृत्प्राणरसादाहकर्णैः समन्वितः ॥ १५९ ॥

nityānityāṃ tu daśamīṃ trikuṭāṃ vacmi sāṃpratam | haṃsaśca hṛtprāṇarasādāhakarṇaiḥ samanvitaḥ || 159 ||

Nun will ich die Daśamī (den zehnten Tithi) beschreiben, die zweierlei ist — regelmäßig und gelegentlich — und als Trikuṭā bekannt wird. Sie ist auch mit dem Haṃsa verbunden, ausgestattet mit Herz, Prāṇa (Lebenshauch), Rasa (Wesen), brennender Hitze und Ohren.

नित्यानित्याम्(the form called) Nityā-and-Anityā
नित्यानित्याम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootनित्या + अनित्या (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; Feminine, Accusative singular; समासः—द्वन्द्व (नित्या च अनित्या च)
तुbut/indeed
तु:
Sambandha/Avyaya (सम्बन्ध/अव्यय)
TypeIndeclinable
Rootतु (अव्यय)
Formअव्यय; अवधान/विरोधसूचक (particle)
दशमीम्the tenth (Nityā)
दशमीम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootदशमी (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; Feminine, Accusative singular
त्रिकुटाम्Trikuṭā (three-peaked/three-knotted)
त्रिकुटाम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootत्रि + कुटा (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; Feminine, Accusative singular; समासः—द्विगु (त्रयः कुटाः यस्याः/त्रिकुटा)
वच्मिI speak/declare
वच्मि:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootवच् (धातु)
Formलट् (Present), परस्मैपद, उत्तमपुरुष, एकवचन; Present, 1st person singular
साम्प्रतम्now/at present
साम्प्रतम्:
Sambandha/Avyaya (सम्बन्ध/अव्यय)
TypeIndeclinable
Rootसाम्प्रतम् (अव्यय/प्रातिपदिक)
Formअव्यय; कालवाचक क्रियाविशेषण (temporal adverb)
हंसःHaṃsa (mystic swan/seed-syllable)
हंसः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootहंस (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (कर्ता), एकवचन; Masculine, Nominative singular
and
:
Sambandha/Avyaya (सम्बन्ध/अव्यय)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formअव्यय; समुच्चयबोधक (conjunction)
हृत्प्राणरसादाहकर्णैःwith (the elements) heart, breath, essence, burning, and ears
हृत्प्राणरसादाहकर्णैः:
Karana (करण)
TypeNoun
Rootहृत् + प्राण + रस + दाह + कर्ण (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति (करण), बहुवचन; Masculine, Instrumental plural; समासः—समाहार/द्वन्द्व-प्राय (हृत्-प्राण-रस-दाह-कर्ण इति अङ्गसमूहः)
समन्वितःendowed/combined
समन्वितः:
Karta (कर्ता)
TypeAdjective
Rootसम् + अन्वि (धातु) → समन्वित (कृदन्त)
Formभूतकृदन्त (क्त), पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; Past participle used adjectivally; विशेषणम् हंस-शब्दस्य

Narada (teaching in the Vedanga/vrata-technical register, in dialogue context with Sanatkumara tradition)

Vrata: Daśamī (Trikuṭā)

Primary Rasa: adbhuta

Secondary Rasa: shanta

N
Narada
H
Haṃsa

FAQs

It frames Daśamī as a technically classified tithi-vrata (nitya vs. anitya) and links it with an inner symbolic map (Haṃsa with heart–breath–essence–heat–hearing), suggesting that ritual timing and inner discipline are meant to work together.

By treating a tithi-observance as more than calendar-ritual: the Haṃsa symbolism points toward attentive hearing (karnaiḥ) and regulated prāṇa—supporting steady devotional practice through disciplined senses and mind while observing vrata rules.

Tithi-nirṇaya and vrata-taxonomy: the verse explicitly distinguishes nitya (regular) and anitya (occasional) observances of Daśamī and names a specific classification (Trikuṭā), reflecting the technical, Vedanga-like approach to calendrical ritual practice.