Shloka 64
Udyoga-parva Adhyāya 71 — Kṣatra-dharma Counsel, Public Legitimacy, and Mobilization
हविषाग्निर्यथा कृष्ण भूय एवाभिवर्धते | केशव! जैसे घी डालनेपर आग बुझनेके बजाय और अधिक प्रज्वलित हो उठती है, उसी प्रकार वैर करनेसे वैरकी आग शान्त नहीं होती, अधिकाधिक बढ़ती ही जाती है।। ६३ ई || अतोडन्यथा नास्ति शान्तिर्नित्यमन्तरमन्ततः
haviṣāgnir yathā kṛṣṇa bhūya evābhivardhate | keśava! yathā ghṛta-dānenāgnir na śāmyati, api tu bhūyaḥ prajvalati, tathā vairakaraṇena vaira-agniḥ na śāmyati, kintu adhikādhikaṃ vardhate || ato ’nyathā na asti śāntiḥ, nityam antaramantrataḥ ||
Yudhiṣṭhira sagte zu Kṛṣṇa: „O Keśava! Wie das Feuer, wenn es mit Opfergaben—zumal mit Ghee—genährt wird, nicht erlischt, sondern nur umso heftiger aufflammt, so wird auch das Feuer der Feindschaft nicht durch feindselige Taten gelöscht; es wächst nur immer weiter. Darum lässt sich Frieden auf diesem Weg nicht gewinnen; wahre Ruhe ist in einer inneren Umkehr zu suchen—durch Rat und Selbstzucht statt durch Vergeltung.“
युधिछिर उवाच
Educational Q&A
Retaliation does not end hostility; like fire fed with ghee, enmity grows when answered with enmity. Peace is to be pursued through restraint and wise counsel rather than revenge.
In the Udyoga Parva’s pre-war deliberations, Yudhishthira addresses Krishna (Keśava), arguing for a path toward peace: he warns that escalating reprisals only intensify the feud and urges an inwardly grounded, counsel-driven approach to reconciliation.