Shloka 65
Udyoga-parva Adhyāya 71 — Kṣatra-dharma Counsel, Public Legitimacy, and Mobilization
अन्तरं लिप्समानानामयं दोषो निरन्तर: । (क्योंकि दोनों पक्षोंमें सदा कोई-न-कोई छिद्र मिलनेकी सम्भावना रहती है) इसलिये दोनों पक्षोंमेंसे एकका सर्वथा नाश हुए बिना पूर्णतः शान्ति नहीं प्राप्त होती है। जो लोग छिद्र ढूँढ़ते रहते हैं, उनके सामने यह दोष निरन्तर प्रस्तुत रहता है ।। ६४ इ ।। पौरुषे यो हि बलवानाधि्हंदयबाधन: । तस्य त्यागेन वा शान्तिर्मरणेनापि वा भवेत्
yudhiṣṭhira uvāca | antaraṃ lipsamānānām ayaṃ doṣo nirantaraḥ | pauruṣe yo hi balavān ādhihṛdayabādhanaḥ | tasya tyāgena vā śāntir maraṇenāpi vā bhavet ||
Yudhiṣṭhira sprach: „Für jene, die nach einer Öffnung gieren—stets auf der Suche nach einem Fehler oder Vorteil—besteht dieser Makel unaufhörlich fort. Wenn ein mächtiges, von Menschen geschaffenes Unrecht das Herz bedrängt und es quält, kann Frieden nur durch das Aufgeben dieser Ursache kommen, oder andernfalls sogar durch den Tod. Solange beide Seiten bestehen, kann jede im anderen stets eine ‘Lücke’ finden; darum wird vollkommener Friede nicht erlangt, bis eine Seite gänzlich beseitigt ist.“
युधिछिर उवाच
Educational Q&A
A mindset that constantly searches for loopholes and faults keeps conflict alive; lasting peace requires removing the root cause—ideally through renunciation and restraint, but if the grievance is overpowering and man-made, peace may come only through total relinquishment or, tragically, through death.
In the Udyoga Parva’s negotiations and counsel before war, Yudhiṣṭhira reflects on why reconciliation fails: as long as parties keep hunting for weaknesses and grievances remain intense, peace cannot stabilize; he frames peace as dependent on abandoning the provoking cause rather than merely pausing hostilities.