Shloka 3
Divodāsa–Mādhavī Saṃvāda: Pratardana-janma and Kanyā-niryātana (दिवोदास–माधवी संवादः / प्रतर्दन-जननम् / कन्या-निर्यातनम्)
नारदजी कहते हैं--तदनन्तर नृपतिश्रेष्ठ राजा हर्यश्वने उस कनन््याके विषयमें बहुत सोच-विचारकर संतानोत्पादनकी इच्छासे गरम-गरम लम्बी साँस खींचकर मुनिसे इस प्रकार कहा--(द्विजश्रेष्ठ) इस कनन््याके छ: अंग जो ऊँचे होने चाहिये, ऊँचे हैं। पाँच अंग जो सूक्ष्म होने चाहिये, सूक्ष्म हैं। तीन अंग जो गम्भीर होने चाहिये, गम्भीर हैं तथा इसके पाँच अंग रक्तवर्णके हैं ।। (श्रोण्यौ ललाटमूरू च प्राणं चेति षद्ुन्नतम् । सूक्ष्माण्यड्गुलिपर्वाणि केशरोमनखत्वच: ।। स्वर: सत्त्वं च नाभिश्ष त्रिगम्भीरं प्रचक्षते । पाणिपादतले रक्ते नेत्रान्तौ च नखानि च ।। ) “दो नितम्ब, दो जाँघें, ललाट और नासिका-ये छः अंग ऊँचे हैं। अंगुलियोंके पर्व, केश, रोम, नख और त्वचा--ये पाँच अंग सूक्ष्म हैं। स्वर, अन्त:करण तथा नाभि--ये तीन गम्भीर कहे जा सकते हैं तथा हथेली, पैरोंके तलवे, दक्षिण नेत्रप्रान्त, वाम नेत्रप्रान्त तथा नख--ये पाँच अंग रक्तवर्णके हैं। बहुदेवासुरालोका बहुगन्धर्वदर्शना । बहुलक्षणसम्पन्ना बहुप्रसवधारिणी,“यह बहुत-से देवताओं तथा असुरोंके लिये भी दर्शनीय है। इसे गन्धर्वविद्या (संगीत)- का भी अच्छा ज्ञान है। यह बहुत-से शुभ लक्षणोंद्वारा सुशोभित तथा अनेक संतानोंको जन्म देनेमें समर्थ है
nārada uvāca—tadanantaraṁ nṛpatiśreṣṭho rājā haryaśvo nevaṁ kanyāviṣaye bahu cintayitvā santānotpādanecchayā uṣṇa-uṣṇaṁ dīrghaṁ niḥśvasya munim idaṁ provāca—(dvijaśreṣṭha) asyāḥ ṣaḍ aṅgāni yāny unnātāni bhavitavyāni tāny unnātāni; pañca yāni sūkṣmāṇi bhavitavyāni tāni sūkṣmāṇi; trīṇi yāni gambhīrāṇi bhavitavyāni tāni gambhīrāṇi; pañca cāsyā aṅgāni raktavarṇāni। śroṇyau lalāṭam ūrū ca prāṇaṁ ceti ṣaḍ unnataṁ। sūkṣmāṇy aṅguliparvāṇi keśaromanakhatvacaḥ॥ svaraḥ sattvaṁ ca nābhiś ca trigambhīraṁ pracakṣate। pāṇipādatale rakte netrāntau ca nakhāni ca॥ bahudevāsurālokā bahugandharvadarśanā। bahulakṣaṇasampannā bahuprasavadhāriṇī॥
Nārada sprach: Danach sann der beste der Könige, König Haryaśva, tief über das Mädchen nach; und in der Sehnsucht nach Nachkommenschaft zog er einen langen, heißen Atemzug und sagte zum Weisen: „O Bester der Zweimalgeborenen! An diesem Mädchen sind die sechs Merkmale, die hervortreten sollen, hervortretend; die fünf, die fein sein sollen, sind fein; die drei, die tief sein sollen, sind tief; und fünf ihrer Merkmale tragen einen rötlichen Schimmer. Ihre Hüften, ihre Stirn, ihre Schenkel und der Lebenshauch (prāṇa) werden zu den sechs hervortretenden Merkmalen gezählt; die Gelenke der Finger, ihr Haar, die Körperbehaarung, die Nägel und die Haut sind die fünf feinen; ihre Stimme, ihre innere Gesinnung und ihr Nabel gelten als tief; und ihre Handflächen, Fußsohlen, die Augenwinkel und ihre Nägel sind rötlich. Sie ist selbst für viele Götter und Asuras sehenswert, den Gandharvas angenehm, mit zahlreichen glückverheißenden Zeichen ausgestattet und fähig, viele Kinder zu gebären.“
नारद उवाच
Educational Q&A
The passage reflects an ancient ethical-social ideal in which suitability for marriage and household life is assessed through ‘lakṣaṇas’ (auspicious bodily and temperamental signs), with a strong emphasis on fertility and harmony. It illustrates how dharma in royal contexts was often framed through lineage, progeny, and socially sanctioned criteria of auspiciousness.
Nārada narrates that King Haryaśva, after carefully considering a maiden and wishing for children, speaks to a sage and lists the auspicious physical and inner characteristics he observes—prominent, subtle, deep, and reddish features—concluding that she is attractive even to divine beings, skilled in Gandharva arts, and capable of bearing many children.