Shloka 67
Atithi-satkāra and the Consolation of Wise Counsel (अतिथिसत्कारः प्रज्ञानवचनस्य च पराश्वासनम्)
(नाम्नां निरुक्तं वक्ष्यामि शृणुष्वैकाग्रमानस: ।) बोधनात् तापनाच्चैव जगतो हर्षणं भवेत् । अग्नीषोमकृतैरेभि: कर्मभि: पाण्डुनन्दन | हृषीकेशो5हमीशानो वरदो लोकभावन:,अब मैं अपने नामोंकी व्याख्या करूँगा। तुम एकाग्रचित्त होकर सुनो। जगत्को मोद और ताप प्रदान करनेके कारण चन्द्रमा और सूर्य हर्षदायक होते हैं। पाण्डुनन्दन! अग्नि और सोमद्वारा किये गये इन कर्मोद्वारा मैं विश्वभावन वरदायक ईश्वर ही 'हषीकेश'- कहलाता हूँ
nāmnāṃ niruktaṃ vakṣyāmi śṛṇuṣvaikāgramānasaḥ | bodhanāt tāpanāccaiva jagato harṣaṇaṃ bhavet | agnīṣomakṛtairebhiḥ karmabhiḥ pāṇḍunandana | hṛṣīkeśo 'ham īśāno varado lokabhāvanaḥ ||
„Nun will ich die Herleitungen meiner Namen darlegen; höre mit auf einen Punkt gesammeltem Geist. Weil Mond und Sonne die Welt erwecken und sie zugleich erwärmen, werden sie zu Quellen der Freude. O Sohn des Pāṇḍu, durch diese Wirkungen, die mittels Agni und Soma vollzogen werden, werde ich — der die Welt tragende Herr, der Spender von Gaben — ‚Hṛṣīkeśa‘ genannt.“
तामिन्द्र उवाच गच्छ नहुषस्त्वया वाच्योथ<पूर्वेण मामृषियुक्तेन यानेन त्वमधिरूढ
Educational Q&A
The verse frames divine epithets as meaningful: God is praised as the sustaining Lord whose cosmic operations—awakening and warming life through principles symbolized by Agni and Soma (and reflected in Sun and Moon)—justify the name ‘Hṛṣīkeśa,’ emphasizing both governance of the cosmos and mastery over the senses.
The speaker announces an etymological exposition of sacred names and instructs the listener (addressed as Pāṇḍunandana) to listen attentively; he then links the world’s enlivening heat and awakening to celestial and sacrificial principles (Sun/Moon; Agni/Soma) and identifies himself as the boon-giving, world-nurturing Lord called Hṛṣīkeśa.