Shloka 15
Vānaprastha-vṛtti and the Transition toward the Fourth Āśrama (वानप्रस्थवृत्तिः चतुर्थाश्रमोपक्रमश्च)
साधक वाणीका संयम करके पृथ्वी, जल, तेज, वायु, आकाश, बुद्धि और अहंकार-सम्बन्धी सात धारणाओंको सिद्ध करता है। इनके विषयों (गन्ध, रस, रूप, स्पर्श, शब्द, अहंवृत्ति और निश्चय) से सम्बन्धित सात प्रधारणाएँ इनकी पार्श्ववर्तिनी एवं पृष्ठवर्तिनी हैं ।।
kramaśaḥ pārthivaṃ yac ca vāyavyaṃ khaṃ tathā payaḥ | jyotiṣo yat tadaiśvaryam ahaṅkārasya buddhitaḥ | avyaktasya tathaiśvaryaṃ kramaśaḥ pratipadyate ||
Vyāsa sprach: „Durch Übung und Zügelung der Rede vollendet der Übende sieben dhāraṇā, die Erde, Wasser, Feuer, Wind, Raum, den Intellekt (buddhi) und das Ich-Gefühl (ahaṃkāra) betreffen. Und es gibt sieben pradhāraṇā, die mit ihren Gegenständen zusammenhängen — Geruch, Geschmack, Gestalt, Berührung, Klang, die Regung des Ego und die Entschiedenheit —, die ihnen gleichsam seitlich und von hinten beigeordnet sind. Der Reihe nach erlangt der Suchende Herrschaft über die Kräfte von Erde, Wasser, Feuer, Wind und Raum, dann über Ego und Intellekt; danach erreicht er, stufenweise, auch die Souveränität des Unmanifesten (avyakta) Brahman.“
व्यास उवाच
Educational Q&A
Spiritual progress is sequential: through restraint and disciplined practice, one gains mastery over the gross elements, then over the subtle inner faculties (ego and intellect), and finally realizes the Unmanifest. The verse reframes ‘power’ as self-mastery leading toward liberation rather than external control.
In the Śānti Parva’s instruction on peace and liberation, Vyāsa describes a yogic ascent. He outlines how a sādhaka, advancing step by step, transcends the elemental and psychological layers of experience and ultimately reaches the level of the avyakta.