Shloka 31
अध्याय १७८ — प्राणवायुगतिः तथा शारीराग्निव्यवस्था
Adhyāya 178 — The courses of prāṇa-vāyu and the regulation of the bodily fire
सर्वभूतान्यहं देहे पश्यन् मनसि चात्मन: । योगे बुद्धि श्रुते सत्त्वं मनो ब्रह्मणि धारयन्,“मैं अपने शरीरमें मनके अंदर सम्पूर्ण भूतोंको देखता हुआ बुद्धिको योगमें, एकाग्रचितको श्रवण-मनन आदि साधनोंमें और मनको परब्रह्म परमात्मामें लगाकर रोग- शोकसे रहित एवं सुखी हो सम्पूर्ण लोकोंमें अनासक्त भावसे विचरूँगा, जिससे तू फिर मुझे इस प्रकार दुःखोंमें न डाल सकेगा
sarvabhūtāny ahaṁ dehe paśyan manasi cātmanaḥ | yoge buddhiṁ śrute sattvaṁ mano brahmaṇi dhārayan |
Bhīṣma sprach: „Indem ich alle Wesen in meinem eigenen Leib und im Geist als das Selbst (Ātman) schaue, werde ich meinen Intellekt im Yoga festigen, meine innere Reinheit und Entschlossenheit in den Übungen heiliger Lehre (Hören und Besinnen) verankern und meinen Geist in Brahman halten. So, frei von Krankheit und Kummer und in Glückseligkeit verweilend, werde ich durch alle Welten ohne Anhaftung wandeln—damit du mich nicht wieder in solches Leid stürzen kannst.“
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The verse teaches an inward yogic discipline: perceive all beings in the Self, stabilize the intellect through yoga, cultivate sattva through scriptural listening and reflection, and fix the mind in Brahman. The ethical outcome is freedom from grief and suffering through non-attachment and steady contemplation.
In the Śānti Parva, Bhīṣma continues his instruction on dharma and liberation. Here he describes his resolve to practice yoga and Brahman-contemplation so as to become unattached and unshaken by sorrow—addressing a force/personified cause of suffering implied by the closing remark (“so that you may not place me again in such pains”).