Shloka 96
Daṇḍotpatti-kathana (Origin and Function of Daṇḍa) — वसुहोम–मान्धातृ संवाद
इत्येवं व्यवहारस्य व्यवहारत्वमिष्यते । महाराज! धर्मका ही दूसरा नाम व्यवहार है। लोकमें सतत सावधान रहनेवाले पुरुषके धर्मका किसी तरह लोप न हो, इसीलिये दण्डकी आवश्यकता है और यही उस व्यवहारका व्यवहारत्वः है
ity evaṁ vyavahārasya vyavahāratvam iṣyate | mahārāja! dharmakā hī dūsarā nāma vyavahāra hai | loke satata sāvadhāna rahanevāle puruṣa-ke dharma-kā kisī tarah lopa na ho, isīliye daṇḍa-kī āvaśyakatā hai, aur yahī us vyavahāra-kā vyavahāratvamḥ hai |
Bhīṣma sagt: So gilt als anerkannt, dass die eigentliche „Praktikabilität“ gesellschaftlicher und rechtlicher Verfahren hierin liegt: Dharma ist im Grunde ein anderer Name für rechtes Verhalten in der Welt. O Großkönig, damit der Dharma der Menschen, die in der Gesellschaft stets wachsam sein müssen, auf keinerlei Weise verfällt, ist Strafe (daṇḍa) notwendig; und eben diese Notwendigkeit macht weltliche Herrschaft und Rechtsprechung wahrhaft „praktisch“.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Bhishma equates dharma with proper worldly conduct (vyavahāra) and argues that daṇḍa (punitive authority) is necessary to prevent dharma from declining in society; enforcement is what makes governance and legal practice effective.
In the Shanti Parva’s instruction on kingship and social order, Bhishma addresses the king (Yudhiṣṭhira) and explains why punishment and enforcement are integral to maintaining dharma in everyday social and legal life.